«23 менсіз»: ДНҚ бойынша жеке зерттеулермен айналысқан компания неге банкрот болды?
23 наурызда 2006 жылы құрылған және жеке генетикалық тестілеу саласына революция әкелген 23andMe компаниясының банкроттық туралы арыз бергені белгілі болды. 23andMe бизнес-моделі неге жұмыс істемеді және нені басқаша жасауға болар еді? Oninvest бұл туралы пікірін жүйелік биолог, PhD, Слоун-Кеттеринг атындағы онкологиялық орталықтың есептеу және жүйелік биология орталығының ғылыми қызметкері (Нью-Йорк, АҚШ) Дмитрий Чебановтың көзқарасымен бөліседі. Бұл мәтін қысқартылып және нақтыланып берілген. Түпнұсқа автордың блогында жарияланған.
23andMe — жеке генетика нарығының пионері — ресми түрде банкрот деп танылды. Бұл дәл сол компания, «бізге сілекей толы пробирка жібер — өзің жайлы бәрін білесің» деген ұсыныс ұсынған.
Есептеу биологы ретінде мен бұл жағдайды бір жағынан қынжыла, бір жағынан мысқылмен бақылап отырмын. Себебі идея бастапқыда расымен де революциялық болатын! Бар-жоғы $99 тұратын ДНҚ тесті, ол саған 3% неандерталдық гендерің бар екенін, ал арғы атаңның викинг болғанын айтып береді. Уау, кім мұны білгісі келмейді? Мүмкін, мұрагерлікке бірдеңе тиетін шығар?!
Осы толқынмен миллиондаған адам расымен қызық үшін сілекей жолдады. Бірақ көпшілігіне бұл бір рет жеткілікті болды. Кең аудитория қарапайым генетикалық фактілерге қызықпайтыны анықталды. Бір рет «сен кинзаны жек көресің — себебі гендерің солай» дегенді біліп алған соң, өмір жалғасады. Қызық ақпарат тоқтайды, өмірлік маңызды кеңестер жоқ. Соның салдарынан клиенттер компанияға қайтып оралмайды: 23andMe миллиондаған тест сатты, бірақ клиент қайтадан ешқашан қайтпады.
Осы кезде нарыққа басқа ойыншылар шықты, басқаша жұмыс істеді — және табысқа жетті. Мысалы, Tempus компаниясын алайық: ол 2015 жылы құрылды, фокусы — геномика және клиникаларға арналған деректер (әсіресе онкология саласында). Қазір оның капитализациясы $10 млрд, ал 2024 жылғы жылдық табысы $700 млн-ға жуық (өсім 30,4%). Олар шежірелік есептерді сатпайды, олар дәрігерлерге пациенттің генетикасына сүйене отырып ем таңдауға көмектеседі: нақты ауруханалар, нақты пациенттер, жаңа деректердің тұрақты ағыны.
Немесе Caris Life Sciences — оның бағасы шамамен $8 млрд (2021 жылғы соңғы инвестициялық раундта $830 млн тартты). Caris 2008 жылдан бастап 450 мыңнан астам ісік профилін жинаған және бұл базаны дәрігерлерге ұсынады.
Бұл компаниялар бірден басқа жолды таңдады: ойын-сауық үшін емес, медицина үшін жұмыс істеу. 23andMe-ден басты айырмашылығы — олар клиникалық деректермен байланысқа басымдық берді.
Және геномдық деректердің басты құндылығы да осы жерде жатыр: олар нақты белгілермен (фенотиппен) ғана мәнге ие. Бұл туралы 2018 жылы 23andMe-ге $300 млн инвестиция салған GSK компаниясы да өз тәжірибесінен білді. Бос геномдар (тіпті олардың фрагменттері!) ешкімге керек емес. Қандай да бір ДНҚ нүктесінде әртүрлі әріптер бар екенін білудің не пайдасы бар? Ал егер осы әріп ағзада нақты қандай өзгерістерге әкелетінін білсек, бұл басқа әңгіме.
2005 жылы генетика әлі де бір жұмбақ ғылым ретінде көрінетін, сондықтан қолданушылардың үмітін пайдалану оңай еді. Себебі нағыз алғыр қолданушылар негізгі полиморфизмдерін 23andMe-ге дейін де тексерген, кейін тіпті толық геномдарын зерттеген, ал бұл компания ұсынған «аралық» шешімді қабылдамаған.
Бизнес-модельдің өзі клиентті сақтап қалуға кереғар. Олар бастапқыда: «жаңа мәліметтер ашыла береді, біз сізге жаңартылған есеп беріп отырамыз, сондықтан логин-пароліңізді ұмытпаңыз» деген уәде берген еді. Бірақ жаңа ашылулар олардың кішкентай геном бөлігінен әлдеқашан тыс болып жатыр. Ал өздері ұсынған есеп — ДНҚ-дан алуға болатын нәрсенің көлеңкесі ғана.
Біз гендерден екі түрлі ақпарат ала аламыз:
Біріншісі — ДНҚ өзгерістері, олар ген өндірген ақуыздың қасиеттерін өзгертеді. Бұл ақуыз ағзада түрлі міндеттерді атқарады: сигналдар береді, тіндер құрайды. Егер ақуыз ДНҚ өзгерісі әсерінен өзгерсе, әсерлері де нақты болады. Мысалы, қан сапасының төмендеуі, кейбір молекулалардың метаболизмінің бәсеңдеуі. Бұл — «жақсы деректер».
Мен жоғарыда мысал келтірген компаниялар тек осындай деректермен жұмыс істейді.
Ал біз қазір сөз етіп отырған (және сын айтып отырған) компания екінші типтегі деректерге басымдық берді. Яғни, статистикалық байланыстар. Мысалы: «Міне, бір жерде генетикалық вариация бар екен! Жоқ, бұл ақау емес, ақуыз функциясының бұзылуы да емес, жай ғана ерекшелік. Біреуде мынадай, біреуде басқаша».
Мұндай деректер GWAS деп аталады (genome-wide association studies), ал ғылыми тұрғыдан бұл — көбіне жай сандырақ. Бұл бұрынғы алаяқтармен салыстыруға келетін нәрсе: «біз саусақ ізіңе қарап болашағыңды айтамыз» деген секілді.
Ал 2025 жылы нақты ДНҚ кеңестері әртүрлі гендер мен сыртқы әсерлер комбинациясындағы ықпалдарды дәл есептей алады. Мұны мен — клиникалық сынақтардың нәтижесін болжайтын есептеу биологы — айтып отырмын. Сондықтан бұл генетика индустриясының соңы емес, тек қана «қалай істеуге болмайтынының» айқын мысалы.
Бүгін кешке 23andMe үшін бір протеинді коктейль ішемін. Олар халық санасында біраз уақыт «жалғыз генетикалық бренд» ретінде орнықты. Соның салдарынан біз, геном зерттеуінің евангелистері, әлі талай жылдар бойы қарапайым адамдардан: «О, бұл 23andMe сияқты ма?» деген сұрақты естиміз.
Автор пікірі редакция көзқарасымен сәйкес келмеуі мүмкін.
