Аятоллалардан кейін: Иранның ашылуы Еуразиядағы тәуекелдер мен бағыттар картасын қалай қайта сызуы мүмкін

Сырттан бақылаушыға Ирандағы Аятолла режимінің ықтимал құлдырауы идеологиялық өзгеріс сияқты көрінеді. Капитал менеджерлері үшін бұл ең алдымен ағын логикасын, тәуекел шығынын және бүкіл өңірдің құрылымын өзгертетін инфрақұрылымдық және геосаяси өзгеріс. Мұнда мәселе моральдық үкімде емес, жаңа конфигурацияға кім тез әрі тиімді интеграциялана алатынында, – деп жазады EA Global Capital компаниясының бас директоры Әділгерай Намазбаев өзінің Facebook парақшасында. Біз оның жазбасын түзетусіз жариялап отырмыз.

Бірінші және ең практикалық әсер транзитпен байланысты. Иран созылмалы санкциялық тосқауылдан қалыпты көліктік мемлекетке айналуда. Қазақстан үшін бұл теңіздерге абстрактты емес, нақты, өлшенетін экономикалық пайда әкелетін көлік маршруттары деген сөз. Каспий теңізі қайтадан геосаяси фон емес, жұмыс істейтін оське айналып, оңтүстік бағыт енді шетелдік қақтығыстардың тұтқыны емес.

Осы жағдайға байланысты Неча порты арқылы мұнайды айырбастау схемасы ерекше маңызға ие болады. Қазақ мұнайы Каспий теңізінің оңтүстік жағалауына жеткізіледі, одан кейін Парсы шығанағындағы Бендер-Аббас арқылы эквивалентті көлемдегі иран мұнайы жөнелтіледі. Бұл келісімнің экономикасы өте берік және сондықтан да сенімді. Мұндай тасымалдау механизмінің жалпы құны баррельге шамамен екі долларды құрайды. Салыстыру үшін, Новороссийск арқылы экспорттау баррельге бес доллар, Атасу–Алашанкөу арқылы Қытайға тоғыз доллар, ал Баку–Тбилиси–Джейхан арқылы он бес доллар тұрады.

Иран – ең арзан әрі бір уақытта ең тұрақты тасымал маршруты. Саяси тәуекелдердің деңгейі минималды, тар бұғаздарда кептеліс жоқ, болжамдылығы жоғары. Иранмен қалыпты қатынас орнатылғаннан кейін бұл бағыт экзотикалық сипатын жоғалтып, негізгі экспорттық инфрақұрылымға айналады.

Екінші әсері азырақ жайлы, бірақ маңызы аз емес. Иранның жаһандық мұнай нарығына оралуы ұсынысты арттырып, бағаларға қысым жасайды. Қазақстанда бұл қысқа мерзімді бюджет есептеулерін қиындатады. Алайда орта мерзімді перспективада артықшылықтар кемшіліктерден басым түседі. Тұрақсыздық азайып, геосаяси шу бәсеңдеп, экспорт пен логистиканы дағдарысқа қарсы басқарумен емес, бизнес-процесс ретінде жоспарлау мүмкін болып отыр. Осы жағдайда өңдеу мен диверсификацияны келесі сыртқы соққыға дейін кейінге қалдырудың орнына жеделдету орынды.

Мұнда геосаяси аспект екінші орында емес, негізгі болып табылады. Иран қазіргі конфигурациясында сыртқы саясаттағы кенет бұрылыстар салдарынан онжылдықтар бойы тұрақты белгісіздік көзіне айналды. Бұл барлығы қосымша тәуекелдік премиясын туғызды, оны тек қақтығысқа тікелей қатысушылар ғана емес, сонымен қатар екінші шеңбердегі елдер де төледі. Идеологиялық режимнің құлдырауы мен биліктің анағұрлым прагматикалық үлгісіне көшу кенеттен және болжауға келмейтін әрекеттердің ықтималдығын азайтады. Капитал тұрғысынан бұл сирек кездесетін тәуекелдердің азаюын және қаржыландырудың арзандауын білдіреді.

Бұл Қазақстандағы көпвекторлы саясат тұрғысынан аса маңызды. Еуразияның оңтүстік қанатындағы батысқа қарсы осьтің әлсіреуі таңдауға келетін қысымды азайтып, күш орталықтары арасында үнемі тепе-теңдік сақтау шығындарын төмендетеді. Тыныш әрі бейбіт ортада көпвекторлы дипломатия қауіп-қатерлерді басқарудан гөрі экономикалық мүмкіндіктерді кеңейту құралына айналады.

Нормаланған Иран Каспий аймағындағы тепе-теңдікті өзгертіп жатыр. Ол оқшауланған ойыншы болуды тоқтатып, сауда мен көлік тізбектерінің толыққанды қатысушысына айналуда. Бұл жеке бағыттардың монополиялық маңызын азайтады, бірақ сонымен бірге тұрақты, институционалдық тұрғыдан ресмиленген шешімдердің құндылығын арттырады. Қазақстан үшін бұл жағдайға байланысты айналып өту тактикасынан ұзақ мерзімді интеграция стратегиясына көшуді білдіреді.

Ақырында, инвестиция. Ашық Иран міндетті түрде капитал үшін бәсекелес болады. Үлкен нарық, жиналып қалған сұраныстың әсері, инфрақұрылым қажеттіліктерінің ауқымы. Бұл инерциямен өмір сүретін экономикалар үшін жаман жаңалық, ал шешім қабылдау жылдамдығы мен институттардың сапасы бойынша бәсекеге дайын экономикалар үшін жақсы жаңалық. Нечка арқылы айырбастар мен Бендер-Аббас арқылы шығу – дәл осындай аргументтерді инвесторлар қосымша түсіндірусіз-ақ түсінеді.

Соңында геосаяси әсер қарапайым формулаға саяды. Идеология аз, болжамдылық көп. Конфликттен түсетін пайда аз, экономикалық логика көп. Капитал менеджерлері үшін бұл абстрактілі категориялар емес, тәуекелдің құнына тікелей әсер ететін факторлар. Міне дәл осы жерде Қазақстанда сабырлы, есептеген ойынға мүмкіндік бар, онда ең дауысты емес, ең ұйымдасқан және тәртіптілер жеңеді.