Бұғатталған миллиардтар: РФ инвесторлары активтерге қол жеткізудің жолдарын іздеуде
Үш жылдан астам уақыт ішінде небәрі 55 ресейлік өз активтерін еуропалық депозитарийлерден бұғаттан шығара алды. Ал жалпы алғанда, 5 миллион бөлшек инвестордың қаражаты бұғатқа түсті. Қазіргі таңда қаражатты қайтару одан да қиынға соғуда. Осы жағдайда Ресейден шыққан екі инвестор активтерді босатудың жаңа тәсілін халықаралық арбитраж арқылы сынап көрмек. Бұл нәтиже бере ме?
Міне, жаңа бұрылыс
Қыркүйектің басында екі жеке инвестор (аты-жөндері жарияланбайды) Ресейден Бельгиядағы Euroclear депозитарийінде блокталған активтерін халықаралық инвестициялық арбитраж арқылы қайтаруды шешті. Олардың мүддесін қорғайтын «Дякин, Горцунян и партнеры» компаниясының заңгерлері Бельгия билігіне дауды ескерту хат жіберді, — деп хабарлады «Ведомости». Oninvest компаниясы пікір беруден бас тартты.
2022 жылдың ақпанның соңында — наурыздың басында Украинадағы әскери әрекеттер басталған кезде, ресейлік инвесторлардың инвестицияларына қол жеткізу мүмкіндігіне кедергі келді. Сол кезде Euroclear пен Clearstream Еуропа депозитарийлері мен Ресейдің Ұлттық есеп депозитарийі (НЭД) арасындағы «көпір» бұзылды. Заң тұрғысынан, ЕС 2022 жылдың жазында НЭД-қа қарсы санкциялар енгізу арқылы блоктауды ресми түрде бекітті. 2024 жылдың жазында ол АҚШ-тың SDN тізімінде де пайда болды.
Халықаралық инвестициялық арбитражға жүгіну — активтерді бғаттан босатудың жаңа тәсілі. Қазіргі кезде осы екі ресейлік азамат Бельгия заңдары мен халықаралық құқық арасындағы қарама-қайшылық мүмкіндігін пайдаланып көрмек. Бельгияда активтерді блоктаудың заңдылығы халықаралық құқық бойынша сондай істелетінін білдірмейді, — деп түсіндіреді Delcredere адвокаттар корпорациясының заңгері Артем Касумян.
Ресейлік инвесторлар сотта Euroclear мен Clearstream депозитарийлері орналасқан Бельгия мен Люксембург билігі 1989 жылы КСРО-мен жасасқан капитал салымдарын өзара көтермелеу және қорғау туралы келісімге де сілтеме жасай алады. Аталған келісімге сәйкес Бельгия мен Люксембург инвесторлардың активтерін тартып ала алмайды және олар жоғалған жағдайда нақты құнын өтеуге міндетті. Ресей КСРО-ның құқықтық мұрагері болғандықтан, бұл құжат ресейлік инвесторларға сотта Бельгияның әрекеттері осы келісімді бұзады деп көрсетуге мүмкіндік береді, — деп түсіндіреді санкциялық құқық саласының маманы, NSP компаниясының заңгері Глеб Бойко.
Халықаралық арбитраж: ұзақ және кепілдіксіз
«Халықаралық арбитраж туралы нұсқаны біз, яғни мен де қоса, клиенттерімізге 2022 жылдан бастап айтып жүрдік, бірақ мұндай тәсілмен ажыратудың прецеденті жоқ, сол себепті табыстың мүмкіндігін бағалау қиын. Инвесторлар бірінші қадамды кім жасайтынын күтті» — деді Oninvest-ке BGP Litigation серіктесі Сергей Гландин.
Қазір Бельгияда екі ресейлікпен дауды сотқа дейінгі тәртіпте шешуге немесе арбитражға баруға алты ай мерзім берілген. Екіншісінде іс Стокгольм арбитражында немесе БҰҰ‑ның халықаралық сауда құқықтары комиссиясының арбитраж сотында қаралуы мүмкін (ол нақты жағдайға арнайы жиналады).
Егер арбитраж инвесторлар пайдасына шешім қабылдаса, ел бұл шешімді ерікті түрде орындауға міндетті, алайда тәжірибеде бұл әрқашан орын алатын нәрсе емес. «Инвесторлар активтерін (яғни, оларды мұздатқан мемлекеттерден) қайтару үшін әртүрлі юрисдикцияларда сотқа жүгінуге мәжбүр, бірақ көбінесе сол елдер аталған талаптарды орындаудан иммунитетке ие болады», — деп атап өтеді Артем Касумян.
Сергей Гландиннің пікірінше арбитраж үдерісі кемінде 6-9 жылға созылуы мүмкін. Ол екі мысал келтіреді: біріншісі — ЮКОС бұрынғы акционерлерінің Ресейге қарсы халықаралық арбитраждарда 10 жылдан астам уақыт жалғасып келе жатқан ісі; екіншісі — Михаил Фридманның Люксембургқа қарсы талап арызы. 2024 жылдың жазынан бастап Фридман Гонконг арбитраж орталығы арқылы 1989 жылғы сол инвестициялық келісім негізінде өз активтерінің бұғатталуына қарсы даулы мәселені көтергенімен, айтарлықтай нәтижелер жоқ, дейді Гландин.
Теориялық тұрғыдан алғанда, халықаралық инвестициялық арбитражға жүгіну — активтерін бұғаттан шығаруға тырысатын барлық инвесторларға сәйкес келеді: Бельгия Қазынашылығынан бас тарту алғандарға және шешім күтіп жүргендерге, тіпті Бельгия Қазынашылығы бұғаттан шығаруға рұқсат бергенімен, АҚШ-тың Ұлттық есептеу депозитарийіне (НРД) қатысты санкциялар салдарынан активтерін қайтара алмағандарға да сәйкес.
Алайда, тәжірибеде арбитражға жүгіну тек қана көп қаржысы бар және «Еуропалық санкциялар институтына символикалық соққы беруді қалайтын» ірі жеке инвесторларға тиімді болады, — деп қорытындылайды CLS компаниясының серіктесі Павел Карпунин.
Сергей Гландин инвесторлардың дауды сотқа дейінгі тәртіппен шешу мүмкіндігі бар деп есептейді. Глеб Бойконың сөзінше инвестициялық арбитраж — бұл «Қазынашылыққа қысым көрсетудің белгілі бір әдісі», өйткені оның басталуы Бельгияның кредиттік рейтингіне әсер етуі мүмкін.
Алайда, Бельгияның ресми ұстанымы бойынша ресейлік активтерді бұғаттан шығару үшін 1989 жылғы келісім заңсыз болып табылады. Бұл туралы елдің қаржы министрі Винсент Ван Петегем 2024 жылдың басында мәлімдеген. Оның айтуынша, Бельгияның міндеттемелері Еуропа заңнамасы аясында басымдыққа ие және Бельгия Қазынашылығы Еуропалық санкцияларды сақтайды. Павел Карпуниннің пікірінше, бұл Бельгия мен Люксембургтегі халықаралық арбитраж арқылы активтерді бұғаттан шығаруға табысқа жету мүмкіндігін іс жүзінде нөлге дейін төмендетеді.
Басқа стратегиялар қалай жұмыс істеді?
Қазіргі кезде Ресей Банкінің бағалауынша Euroclear пен Clearstream‑де ресейліктердің активтері 5,7 трлн рубльге бұғатталған (шамамен €58 млрд‑тан астам). Оның 20% — 5 миллион бөлшек инвесторлардың қаражаты. Негізгі бөлігі — 72%, Еуропарламент мәліметтері бойынша, ЕС‑те блокталған (Euroclear‑да — 62%‑дан астам, Clearstream‑да — 3,5%). Қалған активтер Францияда, Швейцарияда, Ұлыбританияда, Германияда, Канадада, Жапонияда және АҚШ‑та блокталған.
Ресейлік инвесторлар активтерін қайтару үшін ұлттық реттеушілерге ажырату үшін арнайы лицензия алуға өтініш бере алады немесе активтер блокталған елдерде азаматтық құқықтық талап қоюға сотқа жүгінеді (бірақ бұл опцияны Глеб Бойко «қымбат және артық» деп атайды). Сондай‑ақ, Ресей соттарына жүгіну мүмкіндігі бар: Ресейдегі арбитраждық соттар шетелдік мемлекеттердің құқықтары шектелген адамдармен дауларды қарауы мүмкін.
Ресейліктер осы барлық тәсілдерді қазірге дейін сынап көрді.
Практикада тиімді болып шыққаны — Бельгия Қазынашылығының жеке рұқсаттары. Глеб Бойконың айтуынша 2023 және 2024 жылдары шамамен 250 рұқсат берілген. Бірақ нақты активтерін ажырата алғандар 2023 жылы рұқсат алғандар ғана және олар оны АҚШ‑тың НЭД‑қа қатысты санкциялар енгізілерден бұрын қайтарғандар ғана, дейді ол.
Гландин есептегендей, 2024 жылғы мамыр соңына қарай 55 инвесторға рұқсат орындалған. Содан кейін инвесторларға активтерді ажырату үшін АҚШ‑тың OFAC (Шетел активтерін бақылау басқармасы) лицензиясын алу қажет болды. Ресей аумағында бір де бір инвестор осы күнге дейін OFAC лицензиясын ала алмады, — дейді Гландин.
«OFAC инвесторлардың өтініштерін қарау үшін бақылау‑реттеуші мерзімдер белгілемеген. Лицензия берудің өзі Украина бойынша саяси реттеуге байланысты болуы мүмкін», — дейді ол.
Активтерін ажыратып алған көптеген инвесторлар ресми түрде Euroclear талабын орындаған: оларға ЕО-та тұруға рұқсаты бар немесе еуропалық паспорт барлар, ЕО‑та немесе Ресейге санкция енгізген басқа елде брокерлік немесе банктік шоттары, сондай‑ақ ЕО‑та гарант — арнайы мәртебесі бар тұлға (мысалы, адвокат) болды, инвестор санкциялық заңнаманы ұстанғанын растайтын.
Алайда, еуропалық тұру құқығы (ВНЖ) жоқ ресейліктерге де фактілік бұғаттан шығаруды жүзеге асыру жағдайлары болды. Активтер еуропалық брокерге аударылатын, ол оларды қабылдап, Ресейге шығарылуына жол бермейтін немесе нарықтағы кәсіби қатысушыға сатылады. Ал ол өз кезегінде инвестормен есеп айырысады.
Алайда, қазір рұқсат алу қиындай түсуде. Бельгия Қазынашылығы кепілгерді таңдауда қатаң талап қоя бастады: бұрын бұл қызметті ЕО мүшесі емес Ұлыбритания мен Швейцария брокерлері атқарса, қазір оларға бас тартулар келіп жатыр, — деп мәлімдеді РБК-ға «Синара» инвестициялық банкінің заң департаментінің орынбасары Елена Рязанова. Сонымен қатар, бас тарту алған инвесторлар оны сотқа дейінгі тәртіпте қайта қарай алмайды немесе құжаттарын қайта жібере алмайды — Бельгия Қазынашылығы инвесторларды ұлттық сотқа жібереді.
Жыл соңына дейін жағдай одан әрі күрделенуі мүмкін. Еуропалық комиссия, ақшаны жылыстату және терроризмді қаржыландыруға қарсы халықаралық стандарттарды әзірлейтін FATF ұйымына мүшелігі уақытша тоқтатылған жоғары қауіп деңгейіндегі елдерді анықтауы тиіс. Бұл жағдайда сөз Ресей туралы, оның FATF мүшелігі 2023 жылғы ақпаннан бері тоқтатылған. Егер еуроаймақ шенеуніктері РФ-ның қылмыс табысын заңдастыруға қарсы ережелерді орындамайтынын шешсе, олар оны FATF-тың «қара» немесе «күлгін» тізіміне енгізеді.
Глеб Бойконың пікірінше Ресей осы тізімдердің біріне жоғары ықтималдықпен енеді, алайда бұл тек ЕО аумағында ғана қолданылады. Сол кезде Бельгия Қазынашылығы арқылы активтерін қайтарып алған ресейлік инвесторлар еуропалық банктерде әлдеқайда қатаң тексерулерге тап болады, — ескертеді Бойко.
Ресейдегі схема
Тағы бір нұсқа — Ресей ішінде өтемақы алуға тырысу. Бірақ мұнда да қиындықтар бар. Инвесторлар Ресейдің өз резервтері мен инвесторлардың активтерін бұғаттауға жауап ретінде заморозкаға алған шетелдіктердің активтеріне қол жеткізуге тырысты. Алайда 2024 жылғы қаңтардан бастап Ресей Президентінің №8 жарлығына байланысты бұл сценарий жабылды.
Сонымен қатар, 2025 жылғы жазда Ресей Жоғарғы Соты РФ-да бұғатталған резидент еместердің активтерін шығын ретінде өндіріп алуға тыйым салды, — еске салады Сергей Гландин. Мысалы, 2025 жылғы маусымда Жоғарғы Сот инвестор Станислав Ананьевтің ісін қараудан бас тартты — сот бұғаттауды уақытша шара деп танып, активтердің жоғалуына алып келмейтінін, ал олардың құнын өтеу заңсыз байыту екенін көрсетті. Ананьев сот шешіміне шағымданды, ал Жоғарғы Соттың өкілетті төрағасы Юрий Иваненко істің материалдарын қайта талап етті. Қазір шешім жоқ.
Инвесторлардың акцияларын биржадан тыс нарықта сату мүмкіндігі бар: осы мақсатта 2025 жылғы көктемде Мәскеу Биржасы арнайы сауда ашты. Біліктілігі жоқ инвесторлар тек акцияларынан құтылса, біліктілігі барлар сата да, сатып та алды. 28 сәуірдегі Мәскеу Биржасының деректеріне қарағанда, сауда күнінде көлемі бойынша көшбасшы — Nvidia акциялары (131 мәміле, 3,5 млн рубль, орташа баға 4801 рубль, ЦБ курсы бойынша шамамен $58), Apple (114 мәміле, 2,5 млн рубль, 9725 рубль, шамамен $118) және Coca-Cola (105 мәміле, 1,42 млн рубль, 3622 рубль, шамамен $44). Сол күні АҚШ-та Nvidia акциялары $108,73-қа, Apple — $210,14-ке, Coca-Cola — $71,79-ға жабылды.
«Бірнеше күндік сауда қорытындысында ғажайып болған жоқ. Сауда көлемі аз. Ең сұранысқа ие акциялар бойынша (мысалы, Apple) дисконт шамамен 40%, ал сұранысы төмен акцияларда шамамен 70%», — мамырда телеграм-каналында жазды Елена Рязанова. 22 қыркүйекке қарай инвесторлар Nvidia акцияларын бір күнде 5 млн рубльге (52 мәміле), Apple — 1,14 млн рубльге (42 мәміле саудаға шығарды. Сауда көшбасшысы AT&T акциялары болды (60 мәміле, 273 мың рубль). Яғни бастапқыда танымал акциялар бойынша жүздеген мәміле болса, қазір оншақты ғана.
Инвесторлардың белсенділігіне бірнеше фактор кедергі болады. Ресей салық кодексі осындай дисконтпен мәмілелерді материалдық пайда деп есептейді — мұндай акцияларды сатып алушылар салықты 13-тен 30%-ға дейін төлейді, бұл олардың салық резиденттігі мен дивиденд төлемдеріне байланысты. Салық органдары мұны енді алға тартуда. Сонымен қатар, Рязанованың айтуынша, мұндай сатып алушылар кейіннен осы акцияларды бұғаттан босату лицензиясын ала алмайды. Себебі бұл мәмілелер санкцияға ілінген НРД-де тіркеледі, ал еуропалық депозитарийлерде акциялардың иелері бұрынғыдай қалады.
Тағы бір нұсқа — шетелде бұғатталған шетелдік бағалы қағаздарды рубльге 100 мың рубльге дейін айырбастау. Мұны «Инвестициялық палата» жүзеге асырады, ол 10,64 млрд рубльге бағалы қағаздарды айырбастап, жалпы айырбас үшін 35,3 млрд рубль көлемінде пул құрған. Ол екі айналым айырбасты өткізді. 2024 жылғы соңында Ресей Қаржы вице-министрі Алексей Моисеев үшінші кезең жоспарланбағанын айтты.
