Білім портфелі: ЖИ революциясы мен диплом рөлінің өзгеруінен соң баланы не үйретеді?
Онжылдықтар бойы жоғары оқу орнының дипломы баланың болашағына салынатын басты әрі жиі жалғыз актив болып келді. Ата-аналар оған ресурстарын жұмсап, «диплом» финиш сызығы мен тұрақтылық кепіліне айналады деп күтетін. Бұл модель өзгеруде. Бұл «дипломның өлімі» емес, оның рөлінің түбегейлі трансформациясы. Енді ата-аналар балаларының білімін қалай жоспарлау керек деген сұраққа «Алматы Менеджмент Университеті» (AlmaU) президентінің кеңесшісі Вадим Новиков жауап береді.
Жасанды интеллект еңбек нарығын қозғалысқа келтіріп, көптеген орныққан кәсіптердің болашағына күмән тудырды. AWS (Amazon Cloud) басшысы Мэтт Гарман CNBC-ге берген сұхбатында: «ЖИ дәуірінде нақты технологияны білу емес, сыни ойлау мен тез үйрену қабілеті бағаланады» деп атап өтті.
Жұмыс берушілер жаппай дипломға емес, дағдыға қарай жалдауға көшуде — бұл skills-based hiring деп аталады. Бұл өзгеріс уақыттың жеделдеуімен байланысты. БЭФ-тің «Мамандықтардың болашағы 2025» есебінің болжамынша, 2030 жылға қарай қызметкерлердің 39% негізгі дағдылары өзгереді, ал 59%-ына қайта даярлау қажет болады. Бұл тек ЖИ-дің таралуымен ғана емес, декарбонизация мен халықтың қартаюы сияқты трендтермен де түсіндіріледі.
Егер бұрынғы «диплом = табыс» моделі жұмыс істемесе, онда алдағы онжылдықта бала еңбек нарығына шыққанда оның табысын қамтамасыз ету үшін білімге қалай дұрыс инвестициялау керек?
Ең сенімді стратегия — білімді әртараптандырылған портфель ретінде қарастыру. Мұнда диплом жалғыз емес, бірақ іргелі актив. Ол — метатану, креативтілік, «адамдық» қасиеттер мен ЖИ-грамоттылықтан тұратын бүкіл траекторияның бастау алаңы.
Неге дипломның құндылығы өзгереді?
Дипломның құндылығы тарихи тұрғыдан университет беретін білімге эксклюзивті қолжетімділікке негізделді. Бүгінде тек университеттерге ғана тән емес осы ақылы «білім контенті» моделі сынға алынып, қаржы нарықтары оған өз үкімін шығаруда.
ЖИ бизнес-модельдерді түбегейлі шайқалтып жатыр: респектабельді оқулық баспаларынан бастап студенттерге көмекші-сервистерге дейін.
Мәселен, баспа алыбы McGraw Hill-дің IPO-сы сәтсіз өтті — компания акцияларын баға дәлізінен төмен орналастырды, ал жалпы бағалауы бұрынғы жеке келісімдерден де төмен болды.
Ал студенттерге дайын шешімдер сатуға негізделген Chegg компаниясының акциялары бір жыл ішінде 50% құлдырады.
Әрине, мұндай жағдайлардың өзіндік себептері бар, бірақ олардың артында бір ортақ тренд байқалады — контент сатуға негізделген бизнес тегін нейрожелілермен бәсекеге төтеп бере алмай қиналуда.
Сонымен қатар Tesla, Google, Netflix және Apple сияқты жұмыс берушілер дипломды формалды талап ретінде алып тастауда. Өткен жылы білім беру саласындағы консалтингке маманданған Intelligent.com платформасы АҚШ-тағы 750 бизнес-көшбасшы арасында сауалнама жүргізген еді. Нәтижесінде компаниялардың 33%-ы кейбір бос орындар үшін бакалавр дәрежесін талап етуден бас тартқанын, ал 25%-ы мұны биыл жасауды жоспарлап отырғанын көрсетті.
Бұл тренд соншалықты күшейді, тіпті консервативті салаларға да жетті: АҚШ-тың кейбір штаттары (соның ішінде Пенсильвания мен Юта) мемлекеттік қызметке қабылдау кезінде жоғары білім талабын алып тастады.
Әрине, жұмыс берушілер әрқашан тәжірибені бағалаған, бірақ сонымен қатар жас кадрларға да сұраныс болды. Бұл баланс әрқашан өзгермелі, ал қазір тәжірибенің маңызы артып келеді.
Бұл әсіресе ондаған жылдар бойы жастар культі үстемдік еткен технологиялық салада айқын байқалады. Korn Ferry консалтингтік компаниясы «Техиндустрияның жаңа досы — бумерлер» атты мақаласында: 2023 жылдан 2024 жылға дейін 10 жылдан артық тәжірибесі барларды жалдау 27%-ға, ал 5–10 жыл тәжірибесі барларды жалдау 40%-ға артқанын жазады. Ал университет түлектерін жалдау 25%-ға қысқарған. Бұл өзгеріс жұмыс берушілердің барған сайын потенциалға емес, дәлелденген тәжірибеге сенетінін көрсетеді.
Қорытынды: тек «корочкаға» үміт арту — тәуекелді инвестиция. Бірақ бұл университеттің қажетсіздігін білдірмейді. Бұл оның құндылығының енді басқа екенін көрсетеді.
Жаңа валюта: заманауи университеттер не береді?
Білім «бір шерту» арқылы қолжетімді болған әлемде шынайы капитал — жүктеп алуға болмайтын активтер.
Білім «бір ғана шерту» арқылы қолжетімді болған заманда нағыз капитал — жүктеп алуға болмайтын активтер.
Дәл осы тұста жақсы университет, таңқаларлығы, бәсекесіз болып шығады.
Жаңа сұранысқа ие дағдылардың көрінісін жоғарыда аталған Дүниежүзілік экономикалық форумның «Мамандықтардың болашағы 2025» есебі береді.
— Білімнен даналыққа.
Қазір іргелі бетбұрыс жүріп жатыр. Кремний жазығындағы белгілі коуч Джо Хадсон оны былай сипаттаған: білімнің құндылығынан («мен не білемін?») даналықтың құндылығына көшу — яғни тәжірибе мен эмоциялық айқындыққа сүйене отырып дұрыс шешім қабылдау қабілетіне. Мұндай даналықты онлайн-курстан жүктеп алу мүмкін емес. Ол тек белсенді әрекет пен рефлексия арқылы пайда болады.
Заманауи университет дұрыс тәсіл қолданылғанда осындай тәжірибе жинауға тамаша орта бола алады. Жобалық оқыту (project-based learning) немесе әлеуметтік бағытталған оқыту (service learning) сияқты форматтар арқылы студенттер жай ғана білім алып қоймайды. Олар нақты міндеттерге тап болады, командада жұмыс ілеуді үйренеді, қателіктер жібереді және ең бастысы — соларды тәжірибеге айналдырады. Яғни еш көшіре алмайтын сол даналықты жинақтайды.
Шын мәнінде, бұл білім берудің өзіндегі жаһандық бетбұрыстың көрінісі: таза технологияларға (STEM) ғана назар аударудан өнерді қамтитын (STEAM) және гуманитарлық дағдылар — оқу, жазу, зерттеу (STREAM) сияқты тұтас тәсілдерге көшу. Яғни технологияға көңіл бөлуді креативтілікпен және сыни ойлаумен ұштастыру.
— «Адамдық» қасиеттер: қауымдастық күші.
Көшбасшылық, эмпатия, икемділік — тек социумда дамиды. Университет осының алаңы. БЭФ дерегінше, аналитикалық ойлау (70%) басты дағды болса, артынша төзімділік, бейімделгіштік (67%) және әлеуметтік ықпал (61%) келеді.
— Теңқұрушылық — сенімді «сертификация»
Қысқа онлайн-курстардан айырмашылығы, университет тек білімді қатаң тексеру жүйесін ғана емес, сонымен бірге оқуды соңына дейін жеткізуге мүмкіндік беретін ортаны да ұсынады.
Айырмашылық айқын: жаппай онлайн-курстарды аяқтау көрсеткіші бар болғаны 5–10% болса, бакалавриат бағдарламаларында бұл деңгей шамамен 60%-ға жетеді.
Иә, білімді «бір шерту арқылы» жүктеуге болады, бірақ дәл университеттік құрылым, әлеуметтік орта және оқу барысындағы міндеттемелер оқуға деген ниетті нақты нәтижеге айналдырады. Осы тұрғыдан алғанда, жақсы университеттің дипломы тек білімнің ғана емес, адамның ұзақ мерзімді, жүйелі жұмысқа қабілетінің де сигналы болып табылады.
Бір қарағанда абстрактілі көрінетін бұл талаптар — даналық, адамгершілік, теңқұрушылық — бүгінде нақты білім беру модельдерінде жүзеге асуда.
Мәселен, технологиялық алпауыт Google өз инженерлері үшін саналы болу мен эмоциялық интеллектті дамытуға бағытталған Search Inside Yourself атты бағдарламаны көп жыл бұрын іске қосқан.
Мен еңбек ететін AlmaU-да бұл халықаралық тренд жергілікті контекспен үйлестірілген. Университетте барлық студенттер үшін міндетті «Толық Адам» бағдарламасы бар. Оның негізінде қазақтың ұлы ақыны әрі ойшылы Абайдың «жүрек, ақыл және жігер» бірлігі философиясы жатыр. Міндетті пәндердің қатарында тек сыни ойлау ғана емес, «қоғамға қызмет ету» (service learning) және «ұлы кітаптар» (great books) да бар. Мұндай тәсіл білімді маманды ғана емес, тәжірибесі мен эмпатиясы бар тұтас тұлғаны қалыптастыруға бағытталған. Дәл осы қасиеттер еңбек нарығындағы жаңа валютаға айналуда.
Инвестициялық стратегия: университет — портфельдің негізгі активі
Ендеше, баланың еңбек нарығында сұранысқа ие болуы үшін ата-ана не істеуі керек?
Бүгінде ата-ана мен студенттің рөлі — өз білімінің портфельдік менеджері болу. Ал заманауи университеттің рөлі — осы портфельдің басты серіктесі әрі архитекторына айналу.
— Университет үздіксіз оқудың хабына айналуда. «Төрт жыл оқыдың — бітті» моделі әлдеқашан өлі. Қазіргі алдыңғы қатарлы жоғары оқу орындары өмір бойғы білім орталығына айналып келеді. Массачусетс технологиялық университетінің MIT Learn платформасы — соның мысалы: университет баршаға білімін ашып, түлектерін бүкіл мансабы бойы сүйемелдейді. Заманауи университеттер дәл осы рөлді атқарып, ересектерге арналған бағдарламаларды ұсынуы тиіс.
— Университет дипломы — бұл база, ал микроквалификациялар — сол базаға икемді түрде нарықтық дағдыларды үстейтін құрал.
Студенттердің бұл тәсілді қаншалықты жоғары бағалайтынын Coursera-ның жаңа есебі көрсетеді: егер бағдарламаға нарықтық сертификаттар енгізілсе, оның абитуриент үшін тартымдылығы 36%-дан 77%-ға дейін өседі. Ал егер сертификаттар академиялық «кредит» ретінде есептелсе, тартымдылық 88%-ға жетеді.
Бұл сұранысты тағы бір көрсеткіш растайды: студенттердің 94%-ы микроквалификациялары дипломға есептелгенін қалайды. Университеттер үшін бұл айқын белгі: болашақ — диплом мен сертификатты қарсы қоюда емес, олардың ақылды синтезінде.
Қорытынды
Бір қарағанда, даналық пен тұтас тұлғаны дамытуға үндеулер өткеннің абстрактілі идеалдарына қайта оралғандай көрінуі мүмкін. Ішінара бұл рас: Оксфорд сияқты классикалық университеттер әрдайым мақсатын тек тар шеңберлі маман емес, тұтас тұлға қалыптастыру деп қойған.
Алайда бүгінде бұл «гуманитарлық құндылықтарға» бетбұрыс ностальгиядан емес, суық экономикалық прагматизмнен туындап отыр. Жасанды интеллект «нақты» білімді жалпыға қолжетімді әрі іс жүзінде тегін тауарға айналдырған заманда нағыз валюта — көшіріп алуға болмайтын нәрселер: адамдық пайым, мінез және өсу қабілеті.
Бұл білімге салынатын инвестицияларды да өзгертеді — адамдар енді бір ғана активтің («дипломның») пассивті сатып алушысы емес, «дағдылар портфелінің» белсенді басқарушысына айналуда.
Сәтті стратегия мықты іргетасқа — тек білім емес, даналық пен тәжірибе беретін университеттік орта таңдауға негізделеді. Осы базалық активті икемді түрде «өсу құралдарымен» — еңбек нарығында сұранысқа ие дағдыларды жедел толықтыратын микроквалификациялармен толықтыру қажет.
Және кез келген жақсы инвестор сияқты, ата-ана мен студент те бұл портфельді қайта теңгеруге әрдайым дайын болуы тиіс — өмір бойы жаңа нәрселерді үйреніп, ескірген құзыреттерден батыл бас тарту арқылы.
