Илья Ясный: «Биотехнологиялық компанияларға инвестиция құю көп ақша жоғалту оңай

Фармацевтикалық және биотехнологиялық компанияларға қалай инвестиция құюға болады? Ozempic немесе Wegovy сияқты көптеген ғылыми жаңалықтар мен хит сатылымдарға қарамастан, фармацевтика неге капитализация өсімі бойынша технология секторынан артта қалып отыр? Қарапайым инвестор қай компаниялар мен өнімдерге назар аударуы керек және қандай қателіктерден сақтануы тиіс — осы және басқа сұрақтарға «Oninvest: Не болар?» бағдарламасындағы видео сұхбатында фармацевтикалық салаға және биотехнологияларға маманданған Lanz Bioventures қорының әріптес құрылтайшысы Илья Ясный жауап берді.

Илья Ясный деген кім

Химия ғылымдарының кандидаты, М.В. Ломоносов атындағы ММУ-дің химия факультетінің түлегі. 2002 жылдан 2005 жылға дейін Algodign компаниясында дәрі-дәрмектерді компьютерлік жобалау бойынша жұмыс істеді. 2008 жылы ақуыз инженериясы бойынша диссертациясын қорғады, сонымен бірге рекомбинантты ақуыздарды өндіру зертханасын ұйымдастырды.

2010 жылдан бастап «Генериум» биотехнологиялық компаниясында ғылыми сарапшы болды, 2013 жылдан – LanceBio Ventures венчурлық қорының сарапшылар бөлімінің басшысы, ол биотехнологиялық стартаптар мен дәрілерді дамытуға инвестициялайды. Ғылыми қызығушылығы – трансляциялық медицина, онкоиммунология, фармакология. «Биомолекула» — қазіргі биологияның молекулалық негіздері туралы танымал ғылыми басылымның авторы және редакторы.

— Фармацевтикалық секторға инвестиция жасау капитал нарығы туралы білімді де, салаға терең түсінікті де талап етеді, тіпті фундаменталды білім керек. Бұл тұрғыда сізде екеуі де бар. Ал қарапайым инвестор көбінесе нарықтың логикасын түсінбейді, фармацевтикалық компаниялардың акцияларының бағасы мен нарықтағы ірі трендтерді ескермейді. Инвестордың ісі көбіне фармацевтикалық және биотехнологиялық компаниялардың ғылыми жаңалықтарына тәуелді.

Сіздің тәжірибеңізге сүйенсек, фармацевтикалық және биотехнологиялық компанияларға инвестиция құятын инвесторлар қандай классикалық қателіктер жібереді? Қарапайым инвесторды не нәрседен сақтандырар едіңіз?

— Егер адам осы салада тәжірибесі жоқ болса, мен оны кіріспе кезеңдегі компанияларға инвестиция салудан сақтандырар едім, себебі олардың көпшілігінде әлі табыс жоқ. Басқа салалардан айырмашылығы, биотехнология мен фармацевтикада көп компаниялар нарыққа шығу үшін әлі алыс және олар негізінен болжамдарға сауда жасайды. Олар өте құбылмалы, сыртқы және ішкі факторларға тәуелді.

Бұл салада арнайы білімсіз де, ұзақ уақыт тәжірибесіз де көп ақша жоғалту оңай. Біз дәрі-дәрмектер әзірлейтін жеке компанияларға инвестициядан бастадық. Қоғамдық компанияларға инвестиция салғанда, алғашқы екі жыл нарықтың ерекшелігін түсіну үшін оқыдық, үйрендік.

Егер адамдар биотехнологияларды жақсы білсе, олар көбіне компаниялардың акцияларын саудалауға ынталы болады, яғни бинарлы оқиғалардың нәтижесін болжауға тырысады. Бірақ бұл компаниялар зерттеу нәтижелерін жариялағанда акциялар кенет өсіп немесе құлдырайды, препарат немесе технологияның табысына байланысты.

Көп адам табысты нәтижелер жариялауы ықтимал компанияларды таңдауға тырысады, бұл қауіпті стратегия. Себебі мұндай оқиғалардан кейін компанияның акциялары бірнеше рет өсіп, бірақ кейде 80–90% дейін құлдырауы мүмкін. Әрине, үлкен портфель болса және дұрыс компанияларды таңдаса, стратегия сәтті болуы ықтимал.

Біз мұндай жағдайлардан аулақ болуға тырысамыз. Ұзақ мерзімді, негізделген және әртараптандырылған өсім стратегиялары бар компанияларға инвестиция салуды жөн көреміз.

— Сіз портфель туралы айттыңыз. Менің түсінуімше, тәуекелді азайту үшін классикалық портфель тәсілі осы секторда да қолданылатын болып отыр ғой?

— Әрине, бұл өте маңызды. Бір-екі компанияны таңдап, нәтижесін болжау – инвестицияда жеңіліске әкеледі. Нарық өте тәуекелді болғандықтан, жақсы теңестірілген портфель ғана үлкен тәуекелден қорғай алады.

— Портфельді қалай құру керек? Инвестиция тәжірибеңізге қарай ережелер бар ма?

— Әр инвестордың өз ережесі бар. Кейбіреулер бинарлы оқиғаларға, басқалары ерте немесе кейінгі кезеңдегі компанияларға, кейбірі АҚШ-тық емес биржалардағы компанияларға, кейбірі тек АҚШ биржасындағыларға инвестиция құяды. Біреу өнімге ғана бағытталған компанияларды жақсы көреді, енді бірі платформалық компанияларды ұнатады, яғни көп өнім шығаруға мүмкіндік беретін технологиясы бар.

Біздің стратегиямыз бірнеше принципке негізделген. Біріншіден, NASDAQ-та саудаланатын компанияларға инвестиция саламыз. Екіншіден, компанияда келесі оқиғаларға дейін жеткілікті қаражат болуы керек. Бұл оқиғалар — зерттеу нәтижелерін жариялау немесе маңызды жаңалықтар, яғни майлстоундар.

Үшіншіден, компания клиникалық кезеңде болуы керек, яғни адамға зерттеуді бастаған.

Төртіншіден, портфельді әртараптандырып, нарыққа алғашқы өнімін шығарған компаниялар да болуы керек. Олар кірісін өсіреді және пайплайнда қосымша өнімдер бар.

Осы ережелер негізінде инвестициялау мүмкіндіктерінің ұзақ тізімін құрамыз, кейін тереңірек зерттеу (venture-like due diligence) арқылы тарылтамыз.

Сондай-ақ, клиникаға дейін және клиникалық зерттеулер деректерін, бәсекелестік талдауларды зерттейміз. Қаржылық модельдер құрып, компанияның әділ құнын анықтаймыз, оның қазіргі бағасы артық немесе төмен ба екенін түсінеміз.

Тағы бір ереже – компания менеджментімен сөйлесуге тырысамыз. Қоғамдық компаниялар ешқандай құпияны айтпайды, бірақ менеджмент өнімнің артықшылығы, жоспарлар туралы сұрақтарға жауап береді.

Сөйлескенде компанияның басқарушылық қабілетін, қиын сәттерден шығу мүмкіндігін бағалаймыз. Көптеген компанияларды IPO алдында да біліп жүрдік, олардың даму динамикасын бақыладық.

— Мен сұхбатқа дайындалып жүргенде J.P. Morgan зерттеуіне кездестім. Онда фармацевтика және биотехнология инвестицияларының қысқа және орта мерзімді перспективалары қарастырылған. J.P. Morgan Asset and Wealth Management нарықтық стратегия бөлімінің басшысы Майкл Цембалест жазған. Жыл басында шыққан баяндаманың қорытындысы оптимистік емес: фармацевтикалық ірі компаниялардың акциялары технология секторынан артта қалып отыр.

Тіпті «Ғажайып жетілік» компанияларымен салыстырмаймыз, фармацевтика тіпті дәстүрлі салалардың, шикізат және азық-түлік секторларының компанияларынан да артта қалып жүр. Баяндамада бұл сектор акциялары соңғы 30 жылдағы ең үлкен дисконтпен саудалануда делінген. Ал қарапайым инвестор үнемі жаңа дәрілер туралы, салмақ тастауға арналған құралдар, онкологиялық, ұзақ өмір саласындағы жетістіктер туралы естіп тұрады. Неге сектор төмен бағалануда?

— Бұл пессимизм үшін емес, оптимизм үшін себеп деп ойлаймын, өйткені акцияларға кіру үшін тамаша уақыт. Қашан төменгі деңгейден өтетіні белгісіз, «төмендедік пе?» деп ойлағанда төменнен тағы бір соққы болады дегендей. Сала биотехнология тарихындағы ең ұзақ және терең құлдырауды бастан кешуде. Бұл COVID-19 эпидемиясының салдары: 2021 жылдың ақпанында Moderna, BioNtech, Pfizer вакциналар сәтті болған кезде нарықтағы балық көп болды. Үлкен қорлар мен жеке инвесторлар кірді, бұл табыстың қайталанатынына үміттенді. Кейін оның осылай болмайтыны анықталды — пандемия ерекше оқиға.

Алайда сектор қаржымен толыққаны соншалық, көп компаниялар ашық нарыққа шықты, олар, адал айтқанда, бұған мүлдем лайық емес еді.

Содан кейін үміт үзіле бастағанда сектордан ақша ағып кете бстады, оған басқа факторлар қосылды. Ең алдымен COVID жалғасты. Кейін халықаралық саяси белгісіздік күшейіп, соғыстар басталды.

Бұл секторға инвестиция салғандар үшін ерекше қиындық – фармацевтикада реттеушілердің және олардың саясатының, әсіресе АҚШ-тың маңызы өте жоғары. АҚШ-та дәрі-дәрмекке жауапты негізгі реттеуші – FDA басшысының жоқ болуы компаниялардың құнына қысым жасау факторы болып қосылды. Кейін ол тағайындалды. Бір факторлар кетсе, басқалары пайда болды. Мысалы, АҚШ-та ФРЖ ставкалары өсті, бұл кішкентай биотехнологияларға қатты әсер етті. Үлкен фарма, әрине, мұндай оқиғаларға төзімді, өйткені олардың үлкен табысы бар, дәрілер үнемі адамдарға қажет. Бірақ үлкен фарманың өз проблемалары бар. Мысалы, АҚШ-та дәрі-дәрмек бағаларын реттеу бойынша ұсыныстар ірі компаниялардың акциясына нашар әсер етеді.

Сонымен қатар, ірі компаниялар «патенттік» фактордың тұрақты қысымында. Бұл фармацевтикалық компаниялардың бұрынғы «блокбастерлері», олардың жетекші дәрілері мен өнімдері тұрақты табыс әкелген, эксклюзивтігін жоғалтып, нарыққа арзан дженериктер шығады деген жағдайлар. Сондықтан үлкен фармаға үнемі жаңа инновациялар мен жаңа сатылым хиттері қажет.

Алайда патенттерге таласудың кері жағы да бар. Бұл фармацевтикалық алыптарды қызықты өнімдерді жасап шығарған кішкентай компанияларды сатып алуға мәжбүр етеді. Айта кетсек, нарықтағы сатып алулар саны артты. Ғылыми белсенділік те төмендеген жоқ, сіз дұрыс байқағаныңыздай. Нарықта көптеген жаңалықтар мен инновациялар бар, бұл жақсы белгі.

— Инвесторлар қандай жаңалықтар мен салаларға ерекше назар аударуы керек?

— Біз ғажайып ашылулар кезеңінде өмір сүріп жатырмыз. Бұрын тек кішкентай молекулалар болды, содан кейін антиденелер мен ақуыздар пайда болды, ал қазір осыдан бөлек, гендік клеткалық терапия, РНҚ терапиясы пайда болды. Фармацевтикадағы жаңа бағыттар – дәрілерді жеткізудің әртүрлі әдістері, мақсатты әсер етудің әртүрлі тәсілдері. Бұрын емделмейтін ауруларды бүгін емдеуге болады. Мысалы, 4 кезеңдегі меланома өлімжітім деп саналса, қазір 30% науқастар толық сауығу үмітіне ие. Сонымен қатар өкпе қатерлі ісігі, түрлі сирек генетикалық аурулар да емделуде. Бұл керемет болып көрінуі мүмкін, бірақ бұл шынайы ғылым.

Алайда, өкінішке орай, нарықтың ұзақмерзімді көңіл-күйін өзгертуге бұл жаңалықтар жеткіліксіз. Фарма нарығының басты орны – АҚШ, сол жердегі жағдай бүкіл секторға қатты әсер етеді. Нарықты ең көп қорқытатыны – белгісіздік, әсіресе АҚШ әкімшілігінің дәрі-дәрмек бағаларын реттеу қажеттігі туралы мәлімдемелері. Егер үкімет нақты қандай да бір бағаны реттеу жүйесін айтса, қаржылық модельдерге енгізуге болар еді. Әрине, біршама құлдырау болуы мүмкін, бірақ кейінгі қадам түсінікті болар еді. Ал белгісіздік кезінде, ең нашар сценарийлердің болуы ықтималдығында, көп адамдар тәуекелге бармайды. Бұл қызықты құбылысқа әкеледі: теорияда емдік препарат сынақтарының жақсы нәтижелері жарияланған кезде компанияның акциясы көтеріледі. Бірақ қиын кезеңдерде жақсы деректерге қарамастан акциялар құлдырауы мүмкін. Бұл қалай болады? Себебі ірі хедж-қорлар ұзақ уақыттан бері инвестициядан шығуды қалайды, бірақ кішкентай компания акцияларын сата алмайды, өйткені нарықта өтімділік жетіспейді. Үлкен пакетті сатса, баға бірден түседі. Сондықтан олар өтімділік пайда болғанша күтіп отырады. Бұл өтімділік компания жақсы деректер жариялаған кезде пайда болады. Акция құлдырайды. Жақсы деректерге қарамастан 20–30% төмендеуі нарықтың парадоксалды әрі рационалды емес мінезі болып табылады.

Мұндай сектордың бағаланбауы ұзақмерзімді қауіп төндіреді. Егер жағдай өзгермесе, болашақта дәрі-дәрмек саны азаяды. Қазіргі кезде 10 жыл бұрын басталған зерттеулер қаржыландырылып, нарыққа шығып жатыр. Ал 5-10 жылдан кейін не болады? Біз мақұлданған дәрілердің санының төмендеуін көруіміз мүмкін. Себебі жеке инвесторлар IPO-ны күтеді. Олар үшін бұл шығу кезеңі. Қазір нарықта көп жақсы технологиялары бар компаниялар кезекте тұр, олар көп миллионды раундтарды өткізді. Енді ашық компания болу уақыты келді. Бірақ IPO терезесі жабық болғандықтан, олар кезекте тұр.

— J.P. Morgan баяндамасында ірі фармацевтикалық компаниялардың зерттеу-әзірлеу (R&D) тиімділігі төмен және шығындардың өсуі жаңа препараттардың санын пропорционалды арттырмайтыны айтылған. Бұл пікірмен келісесіз бе?

Бұл мәселе көптен бері талқыланып келеді. Неге ірі фарма компаниялары зерттеу-әзірлеуде тиімді жұмыс істей алмайды? Ең алдымен, олардың негізгі функциясы – сату. Бұл зерттеу жұмысына жанама түрде қарама-қайшы, себебі сату функциясы қатал иерархияны, қатаң рәсімдерді, аз икемділікті және мүлдем басқа жұмыс мәдениетін талап етеді.

Ал R&D еркін, академиялық атмосфераны қажет етеді — шығармашылық, көлденең қарым-қатынаспен. Бір компания ішінде бұл екі түрлі мәдениетті үйлестіру қиын. Әр ірі фирма бұл мәселені әртүрлі шешеді.

Алайда J.P. Morgan баяндамасындағы қатаң баға 5–10 жыл бұрынғыдай дәл болған. Қазір белгілі бір оң өзгерістер бар. Біріншіден, ірі фарма компаниялары патенттері мен жаңалықтары бар кіші компанияларды белсенді сатып алады. Сол себептен ірі компаниялар соңғы уақытта кіші компанияларды жиі сатып алуын арттырды.

Басқа тәсілдер де бар — кейбіреулер R&D-ны аутсорсингке береді, кейбіреулер, мысалы AstraZeneca, зерттеулердің тиімділігін арттырумен арнайы айналысып, одан есеп береді.

Маңызды жайт — R&D-дағы жетістік ықтималдығы өте төмен. Фарма өндірісінде жүз өнімнің клиникалық сынақтарына дейін жеткенінің ішінде нарыққа ең жақсы жағдайда он ғана шығады. Яғни сәтсіздік деңгейі — 90%. Бұл венчурлық бизнес, әрі «үлкен фарма» ішінде.

— Биылғы ең басты жаңалықтардың бірі — арықтататын Ozempic препаратының пайда болуы, ол даттық Novo Nordisk акцияларының құнын шарықтатқан еді. Бір кездері бұл компания Еуропада ең қымбат компанияға айналды. Бұл тақырыптан өтпей кету мүмкін емес, өйткені осы препараттар мен олардың аналогтарының пайда болуы басқа салаларға да әсер етуде. Аналитиктер ритейл және азық-түлік компанияларының өсім болжамдарын қайта қарауда, себебі бұл препараттар массалық қолданылғанда өнім тұтыну азаяды.

Алайда әсер ұзаққа созылмады, Novo Nordisk капитализациясы тез төмендеуде. Қалай ойлайсыз, бұл бағыттың әлеуеті таусылды ма? Осы салада денелі және тартымды болуға мүмкіндік беретін жаңа «сиқырлы таблетка» күту керек пе?

— Ең алдымен маңызды ескерту: Novo Nordisk пен Eli Lilly, осындай дәрілерді шығаратын компаниялар, бұл препараттарды семіздігі жоқ адамдарға, косметикалық мақсатта қолдануды қатаң түрде ұсынбайды. Тек дәрігердің кеңесімен және көрсеткіштері бар адамдарға ғана беріледі, өйткені бұл құралдар сау адамдарда толық тексерілмеген.

Енді болжамдарға келсек — бұл менің жеке талдауым емес, сыртқы деректерге негізделген. 2023 жылы бұл препараттар нарығы шамамен 6 миллиард доллар болса, 2035 жылға қарай 100 миллиард доллар шамасында болмақ. Өсу әлеуеті үлкен. Жаңа, бар препараттардан жақсы құралдардың пайда болуы да мүмкін, себебі барлық ірі фарма және кіші биотех компаниялары осы бағытқа кірісті. Қазір бұл салада 200-ден астам өнім әзірленуде. Даму сатысында жақсартылған инъекциялық және таблеткалық препараттар бар. Жанама әсерлерді азайтатын және препараттарды тоқтатқан кезде салмақ қайта оралмау үшін арнайы құралдар да зерттелуде.

Нарықта өсу әлеуеті неге соншалықты үлкен? Себебі семіздік пен 2 типті диабеттен бөлек, осы препараттар басқа да көптеген ауруларды емдеу мен алдын алуға қабілетті. 7–10 жыл бұрын жеңіл семіздігі бар, бірақ жүрек-қан тамырлары аурулары қатерлі науқастардың инфаркт пен инсультін алдын алу мүмкін екенін ешкім болжай алмады. Бұл керемет нәтиже және қазір осы бағыт бойынша мақұлданған. Бұл препараттар бауыр, бүйрек ауруларын, 2 типті диабеттің дамуын тежей алады.

Қазір олар Альцгеймер ауруына, есірткі мен алкогольге тәуелділікке қарсы қолдану мүмкіндігін зерттеп жатыр. Бұл соң емес, болашақта аутоиммундық ауруларды емдеуде де пайдалы болуы мүмкін. Алғашқы нәтижелер үмітті, бірақ бағалауда аса сақ болу керек.

— Сіз революция туралы айтып отырсыз. Бұл бәрі семіздікпен күрес саласынан шыққаны күтпеген жаңалық. Басқа да революциялық әсер етуі мүмкін, нарық пен компаниялардың капитализациясына ықпал ететін бағыттар бар ма? Қарапайым инвестор қай салаларға ерекше назар аударуы тиіс?

Егер адам бұл салада нақты жұмыс істеуді қаласа, жаңалықтарды мұқият бақылап, тақырып бойынша подкасттарды тыңдауы керек.

Келесі ірі жаңалық не болады? Барлығы білгісі келеді, бірақ оны болжау өте қиын.

Көптеген бағыттар бар. Дәстүрлі түрде онкологиялық ауруларға қызығушылық тоқтамайды, себебі осы салада жетістіктер бар.

Аутоиммундық аурулармен күрес зерттеулері де жақсы қаржыландырылады, псориаз, шашыраңқы склероз және басқа ауруларға қарсы құралдар әзірлеуде үлкен жетістіктер бар. Мысалы, екі жыл бұрын CAR-T клеткалық технологиялары аутоиммундық ауруларды емдеуде үлкен қызығушылық тудырды. Германияда 15 адамды емдеген зерттеу жарияланды, барлығы оң нәтиже көрсетті. Бұл науқастар ауыр сатыдағы жүйелі қызыл жегі, жүйелі склерозбен ауырған адамдар. Бұл аурулар буындарды зақымдап, адамдарға қалыпты жүруге мүмкіндік бермейді. Олар бір ғана гендік инженериямен модификацияланған өз клеткаларын енгізуден кейін бір жылдан соң жүгіріп жүре бастады, иммуносупрессивтік препараттарды қабылдауды тоқтатты.

Осы салаға көптеген компаниялар енді. Олар үлкен зерттеулерін бастап кетті. Қазір нәтижелер нарық үшін аса әсерлі емес болып көрініп отыр, қызығушылық төмендеді. Біз алдағы клиникалық зерттеулердің нәтижесін асыға күтеміз, сол арқылы болашағы бар ма, жоқ па анықтаймыз.

Сирек кездесетін аурулар, сөзсіз, ірі фарма мен биотехнологиялық компаниялар үшін өте перспективалы бағыт. Себебі бұл аурулар жалпы халықтың 5%-ына әсер етеді, олардың саны шамамен 7000-ға жуық. Оның 95%-ы толық емделмейді.

Әйелдердің денсаулығы саласы әлі де жеткіліксіз қаржыландырылған. Көп тараған ауруларға тиімді препараттар жоқ, оларды жасауға талпыныстар бар. Бірақ бұл бағытта күштер тең бөлінбеген және үлкен жетістіктер әлі жоқ.

— Қазір жасанды жадының дүрбелеңі жайлы және оның экономикадағы әртүрлі салаларға ықпалы туралы көп айтылуда. Бұл технологиялық революция фармацевтикаға қалай әсер етуде?

— Биофармацевтика — сөзсіз, инновациялық сала, кез келген жаңалыққа ашық. Иә, кейбіреулер жасанды интеллект клиникалық сынақтардағы жетістік ықтималдығын арттырады деп үміттенеді, себебі бұл жаңа дәрілерді әзірлеудегі ең үлкен кедергі. Клиникалық сынақтарды бастағанда нәтиже кепілдіксіз. Бірақ әзірге үміттер орындалмауда. Қазір жасанды интеллект пайдаланылған бірнеше препарат бар, бірақ олар тек бастапқы кезеңдерде әзірленді.

Қазіргі кезде қызығушылық баяулап барады. Жасанды интеллект қолданатын биотехнологиялық компаниялардың акциялары құлдырайды.

Жасанды интеллектті әртүрлі пайдаланады. Мысалы, жаңа дәрілердің құрылымын болжауда. Бұл жерде жасанды интеллект пайдалы, бірақ нақты төңкеріс әлі болмай тұр.

Сонымен қатар, клиникалық зерттеулерді тиімді жүргізу, дәрілерді әрі қарай дамыту жоспарын жасау үшін қолдануға болады. Ақпарат жинау мен шешім қабылдауға көмектесуде ол өте пайдалы. Себебі мұнда көп бөлшектенген деректер бар, оларды жинақтап, түсінікті түрде ұсыну керек. Мен осы бағытта жұмыс істейтін стартаптың консультанты болып отырмын — Андрей Дороничевтың жобасы, ол фарма компаниялар мен қорларға шешім қабылдауда көмек көрсететін AI-агенттерін жасайды. Бұл өте қызықты жұмыс.

Толық сұхбатты Oninvest арнасының Youtube-тан көре аласыз.