Қаржы нарықтары турбуленттілік кезеңіне енуде: белдіктеріңізді бекітіңіз және сатуға асықпаңыз

Үш жыл бойы тамаша табыстарға қол жеткізгеннен кейін инвесторлар тұрақты эйфория кезеңдерінен кейін әдетте болатын қашып құтылмайтын құлдырау туралы алаңдауды бастауы керек. Дегенмен, алдағы жылдары нарықтың ауыр түзетуінің ықтималдығы алаңдатарлықтай жоғары көрінгенімен, қазір нарықтан шығу әлі ерте болуы мүмкін, – дейді Халықаралық валюталық қордың бұрынғы бас экономисі және Гарвард университетінің экономика және қоғамдық саясат профессоры Кеннет Рогофф.

Өткен жылдың ең үлкен тосынсыйы – жаһандық актив бағаларының соншалықты қатты өсуі емес, инвесторлардың тәуекелдерге аса алаңдамауы болды, сәуірдегі «Бостандық күнінен» кейінгі АҚШ президенті Дональд Трамп салық салған кездегі қысқа мерзімді үрейді есептемегенде.Қазіргі сұрақ – бұл әуес 2026 жылы сейіледі ме?

Үш жыл бойы ерекше жоғары табыстардан кейін нарықтар ұзақ эйфория кезеңдерінен кейін міндетті түрде болатын құлдыраудан қорқа бастайды деп күтуге болады. Жасанды интеллект болашағы зор болуы мүмкін (кейбір компаниялар үшін, ал қызметкерлер үшін әрдайым емес), бірақ теміржолдар мен іштен жанатын қозғалтқыштардан бастап интернетке дейінгі экономиканы өзгертетін технологиялардың ұзақ тарихы әрқашан көтерілістер мен құлдыраулар циклдарымен бірге болды. Мұндай толқындарға алғаш қатысушылар көбіне айқын құлдырауға ұшырайды, одан кейін «бәрін дұрыс істейтін» екінші буын компаниялары олардың орнын басады. Тіпті кейбір фирмалар ақырында басымдыққа ие болса да, мысалы, есептеу техникасында IBM сияқты, бұл белгісіздікті айтарлықтай азайтпайды, себебі ұзақ өмір сүру ешқашан кепілдендірілмейді.

Инвесторлар жасанды интеллекттің экономикалық өсім мен корпоративтік пайдаға қалай әсер ететінін бағалауға тырысқан сайын, алдағы жылдары жаһандық қор нарығының құлдырау ықтималдығы алаңдатарлықтай жоғары болып көрінеді. Бұл активтерді сатудың уақыты келді дегенді білдіре ме? Міндетті түрде емес, өйткені қор бағалары ескерту белгілері қызылға ауысқаннан кейін де ұзақ уақыт бойы өсе беруі мүмкін. 1996 жылы дәл осылай болды: сол кездегі Федералдық резерв жүйесінің төрағасы Алан Гринспен болашақ Нобель сыйлығының лауреаты Роберт Шилердің еңбегіне сүйене отырып, қор нарығында «ақылға сыймайтын ләззат» бар екенін ескертті. Гринспен мен Шилер ақыр соңында дұрыс болғанымен, уақытты қате анықтады: дотком көпіршігі акциялар екі еседен астам өскеннен кейін ғана, 2000 жылдың наурызында жарылды. Бүгін де дәл осындай жағдай қайталануы мүмкін.

Жүйеге түсіп жатқан қысымды елемеу барған сайын қиындап барады, әсіресе жаһандық экономика үстіндегі геосаяси белгісіздіктен бастап. Украина мен Ресей атысты тоқтату туралы келісімге келген күннің өзінде де, Еуропаның шығыс шекарасы алдағы бірнеше жыл бойы шиеленіс аймағы болып қала береді. Осы арада Қытай теңіз флотын қарқынды түрде кеңейтіп жатыр, ал АҚШ қанша дрондар сатып алмақ болса да (соңғы мәліметтер бойынша бір миллион), Қытай сөзсіз одан да көп әрі одан да күрделі ұшақтар шығарады.

Содан кейін Трамп бар, оның Ақ Үйге қайта оралуы терең дестабилизацияға әкелді. Денсаулығы рұқсат етсе, ол 2026 жылы 2025 жылғыдай амбициялы — немесе, көзқарасыңызға байланысты, ауырқол — болуы мүмкін.

Трамптың алдындағы президенті Джо Байден де өзі Фрэнклин Рузвельт рухындағы трансформациялық президент ретінде көрсетті, бірақ оның макроэкономикалық саясаты негізінен болжамды болды, тек ашық шекараларға қатысты түсініксіз тәсілінен басқа. Оның президенттігі кезіндегі саясат жөніндегі талқылаулар негізінен оның бағдарламасы ЖІӨ өсімін жеделдете ме, әлде тұтыну бағасын көтере ме деген сұраққа шоғырланды.

Трамп кезінде керісінше, әр күн сайын жаңа тосын сый туындайды, бұл ұзақ мерзімді саяси тұрақсыздыққа негіз қалайды. ФРЖ төрағасы Джером Пауэллдің өкілеттік мерзімінің аяқталуы белгісіздікті одан әрі күшейтеді. Трамп Пауэллдің ізбасары пайыздық мөлшерлемелерді төмендетуі тиіс екенін – тіпті инфляцияның жеделдеуіне қарамастан – айқын көрсетті.

2025 жылы құбылмалылықтан пайда табуға бағытталған әрекеттер тиімсіз стратегия болып шықты: нарықтағы күрт ауытқулардан қорғаймыз деп уәде еткен көптеген инвестициялық өнімдер күткендей нәтиже көрсетпеді. Келесі жыл айтарлықтай қауіптірек көрінеді, себебі жаһандық қарыз бен акция нарығының бағалануы экономикалық негіздерден барған сайын алшақтап барады.

Сонымен қатар, Трамптың тарифтік және миграциялық саясатының теріс әсері 2026 жылы әлдеқайда өткір сезіледі. Құрылымдық реформалар әдетте нәтиже беру үшін көптеген жылдарды талап етеді, сондықтан саясаткерлер олардың ұзақ мерзімді пайдасына қарамастан олардан жиі бас тартады. Бірақ бұл екі жақты процесс: негізгі реформаларды бұзу немесе әлсірету, тіпті қысқа мерзімді салдары зиянсыз көрінген күнде де, ұзақ мерзімді ауыр зиян келтіруі мүмкін. Нарықтар өсімнің бәсеңдеуін, мүмкін инфляцияның өсуін сезіне бастағанда, бүгінгі эйфория тез сейілуі мүмкін.

Еуропалық Одақ та 2026 жылы шындық сәтін бастан кешіреді. Ең жақсы сценарий – кем дегенде кейбір мүше мемлекеттер арасында қаржылық одаққа бағытталған шешуші қадам жасау. Әйтпесе, кез келген ірі реформалар ЕО-дағы шешім қабылдауды тұралатқан бірауыздан келісім қағидасын жоюдан бастап, негізгі шарттарға ауқымды өзгерістер енгізуді талап етеді. Мысалы, АҚШ заңдар қабылдау немесе соғыс жүргізу үшін Калифорния, Миссисипи мен Техастың бірауыздан келісімін алуы тиіс болса, қалай болар еді? Менің соңғы« Біздің доллар, сіздіңпроблемаңыз» атты кітабымда дәлелдегенімдей, егер Еуропа ақырында геосаяси стратегиясын реттей алса, евро жаһандық қаржы жүйесінде әлдеқайда маңызды рөл атқара алады.

Жапония – тағы бір белгісіздік факторы. Ешкім білмейді, Жапония Банкісі пайыздық мөлшерлемелерді көтеруге қаншалықты дайын екенін және йенамен қаржыландыру операциясы қаншалықты тез аяқталатынын; осы операцияда инвесторлар йенаны қарызға алып, оны жоғары кірісті активтерге салып, жаһандық бағаларды көтереді.

Бір ықтимал тұрақтандырушы фактор – доллардың әлсіреуі, ол 2025 жылы АҚШ-тың ірі сауда серіктестерінің валюталарына қарсы орташа төмендеуге қарамастан әлі де айтарлықтай бағаланған күйінде қалады. Әлсіреген доллар әдетте доллармен бағаланған тауарларды отандық баламаларға қарағанда бәсекеге қабілетті етіп, жаһандық тұрақтылыққа ықпал етеді.

Дегенмен, жаңа жылдың алғашқы күні инвесторлар 2025 жылы үйреніп қалғанға қарағанда әлдеқайда құбылмалы жаһандық экономикаға оянып қалуының ықтималдығы жоғары. Ал бұл түсінік кенеттен келгенде, тұрақсыздық өздігінен күшейе бастаса, таңғалмау керек.

Авторлық құқық: Project Syndicate, 2025