Қазақстан кіру ақысын енгізуде. Неліктен бұл қажет және кімдерге әсер етеді?
Қазақстан шекара бақылауының қатаңдығын күшейте түсуде. Фото: Shutterstock.com
Шетелдік азаматтарға Қазақстанға кіру үшін ақылы электрондық кіру рұқсатын алу қажет болады. Oninvest бұл қалай жұмыс істейтінін зерттеді.
Қазақстанға кіру үшін шынымен ақы алына ма?
Иә, шетелдік азаматтарға елге кіру үшін ақылы электрондық кіру рұқсатын алу міндетті болады. Бұл «Халық миграциясы туралы» Заңның жаңа нұсқасында көрсетілген, ол 25 тамызда күшіне енеді (1-бап, 10-3-тармақша).
Осы жылдың басынан бастап Қазақстан шетелдік азаматтарға арналған QazETA сандық порталын енгізіп келеді. Электрондық кіру рұқсаты (ETA) қазір сынақ режимінде жұмыс істеп тұр: тапсырылған құжаттар жүйеде сақталып, саяхатшының «сандық профилін» құрайды. Қазіргі уақытта бұл қызмет тегін. Қаңтар айында әртүрлі елдердегі қазақстандық елшіліктер жүйенің қалай жұмыс істейтіні туралы ақпарат жариялады: визасыз елдердің азаматтары Қазақстандағы сапарды жоспарлағанда мобильді қосымша арқылы кемінде 72 сағат бұрын ETA алуға өтініш беруі тиіс және оларға 180 күнге жарамды рұқсат беріледі. Алайда кіруге рұқсат беру туралы соңғы шешімді әлі де шекара бақылау қызметкері қабылдайтыны ескертіледі. Дипломаттар мен ресми делегация мүшелері ETA алу талабынан босатылған.
Неге бәрі қазір осы туралы сөйлеп жатыр?
Көптеген БАҚ өткен аптада нормативтік актілерді талқылауға арналған egov.kz мемлекеттік порталында пайда болған ақпаратты хабарлады. Ішкі істер министрлігі «Қазақстан Республикасында иммигранттардың кіруі және тұруы қағидаларына» түзетулер жобасын жариялады, онда шетелдік азаматтар мен азаматтығы жоқ адамдарға электрондық кіру рұқсаттамалары берілетіні көрсетілген. Бұл миграциялық ағындардың ашықтығын, тиімділігін және жан-жақты бақылауын қамтамасыз етеді. Алайда заң жобасы өзі ақпарат парағында тіркелмегені қолданушылардың порталдағы пікірлерде наразылық тудырды. «Заң жобасы өзі қайда? Әлде тек оның атауы ғана талқыланып жатыр ма?»
Қашан іске қосылып, жұмыс істей бастайды?
Ішкі істер министрлігінің ақпараттық парағында кезең-кезеңімен енгізу кестесі жоспарланғаны көрсетілген: 2026 жылдың тамызынан желтоқсанына дейін, бұл «барлық түрдегі шекара өткелдеріне логистикалық қуатын және шекара инфрақұрылымын біркелкі бейімдеуді қамтамасыз етеді».
Ең ықтимал, елге кіретін саяхатшыларға ETA алу қажеттігі туралы шекарада хабарланатын өтпелі кезең болады. Сонымен қатар, шекарада тәртіпсіздікті болдырмау үшін осы жаңа шараны насихаттайтын арнайы ақпараттық науқан жүргізу қажет болуы мүмкін, – дейді «Чичков және серіктестер» компаниясының басшысы Александр Чичков. Ол 25 тамызда ештеңе өзгермейді деп есептейді, себебі көптеген нормативтік актілер әлі өзгертілмеген және заң осы кезеңде негізінен тек жаңа терминологияны енгізеді. Ол қараша айын ықтималдығы жоғары мерзім деп санайды.
Бұл барлық шетелдік азаматтарға қатысты ма?
Кіру рұқсаты – Қазақстанда визасыз режимге ие елдердің азаматтары үшін енгізілген жаңа шара. Мұндай елдердің саны -тен астам, соның ішінде Ресей, Беларусь, Қырғызстан, Армения, Әзірбайжан, Түркия, БАӘ және тағы басқалар бар. «Әрине, бұл Қазақстанда тұрақты тұру рұқсаты мен уақытша тұру рұқсаты бар адамдарға әсер етпейді», – дейді Александр Чичков.
Кіру рұқсаты үшін ақы алынады және ол бас тартылуы мүмкін, бірақ қатаң айтқанда, бұл виза емес, – деп жалғастырады ол. «Кіру рұқсаты мен виза – заңдық табиғаты әртүрлі ұғымдар; оларды шатастыруға болмайды. Тек визаға ғана негіздер мен қосымша құжаттар талап етіледі.»
Қанша сома туралы айтып отырмыз?
Елге келетін туристерден алынатын төлем мөлшері әлі белгісіз және ол бөлек үкіметтік шешіммен анықталатын болады. Төлем QazETA жүйесі арқылы жүзеге асырылады. Ішкі істер министрлігі де, Туризм және спорт министрлігі де Oninvest-тің сұрауларына жауап берген жоқ.
Бұл ақша қайда барады?
Заң нақты бір ұйымды немесе оның операторын атамайды, бірақ платформа мемлекеттің 50 пайыздан астам акциясына ие компания арқылы басқарылатынын көрсетеді. Түсімнің жартысы жүйені дамытуға, ал қалған жартысы ішкі және кіріс туризмді дамытуға бағытталады.
Ішкі істер министрлігінің ақпараттық парағында «электрондық рұқсаттарды беру ақыларын дифференциациялау техникалық қолдаудың үздіксіз жұмысын қамтамасыз етуге, цифрлық инфрақұрылымды жаңғыртуға және жеке деректерді қорғауға қажетті қаражатты жинақтауға мүмкіндік береді» делінген.
Басқа елдерде де осындай жүйе бар ма?
Көптеген елдерде ақылы электрондық алдын ала кіру рұқсаты жүйелері қазірдің өзінде енгізілген. АҚШ-та Саяхатқа рұқсат берудің электрондық жүйесі (ESTA) 2010 жылдан бері Визадан босату бағдарламасына қатысатын 42 елдің азаматтары үшін жұмыс істеп келеді. 2017 жылдан бері алым 21 АҚШ долларына дейін жетеді. Ұлыбританияда визасыз саяхатшыларға арналған Электрондық саяхат рұқсаты (ETA) 2023 жылдың қазан айынан бастап кезең-кезеңімен енгізілуде. Төлемақы – 20 британдық фунт стерлинг (2026 жылғы 5 тамыздағы айырбас бағамы бойынша 27 АҚШ доллары).
Ұқсас жүйе – ETIAS – биылғы жылдың соңында Еуропада визадан босатылған 59 елдің азаматтары үшін іске қосылмақ. Төлемақы – 20 еуро (2026 жылғы 5 тамыздағы айырбас бағамы бойынша 23 АҚШ доллары).
Канаданың eTA, Ұлыбританияның ETA, Жаңа Зеландияның NZeTA, Израильдің ETA-IL, Оңтүстік Кореяның K-ETA және Австралияның ETA да ақы төлеуді талап етеді. Тегін нұсқалар бар, бірақ олар сирек кездеседі.
Мысалы, Аргентинаны алайық: 2016 мен 2018 жылдар аралығында ол АҚШ, Австралия және Канада азаматтарына бұрын енгізілген «өзара» алымдарды кезең-кезеңімен жойды – осы елдерге аргентиндіктерге бұрынғыдай виза қажет. Үкімет бұл қадамды дәл осылай «сауда мен туризмді ынталандыру және миграциялық саясат саласында дамудың жаңа механизмдерін құру» мақсатында негіздеді.
Қазіргі уақытта Ресей RuID жүйесі арқылы шетелдік азаматтардың электрондық кіруі бойынша пилоттық жобаны жүзеге асырып жатыр. Бұл пилоттық жоба бір жыл бұрын басталып, оның іске қосылуы жақында 2027 жылдың соңына дейін кейінге шегерілді. Қазақстандағы Ресей Елшілігінің веб-сайтында оның қалай жұмыс істейтіні туралы айқын нұсқаулық берілген: қосымшаны жүктеп алып, сапарыңыз туралы мәліметтерді толтырып, фотосуретке түсіп, кіруге дейінгі кемінде 72 сағат бұрын өтініш беру, «оң жауапты күту», шекара бақылауынан өту, 10 күн ішінде банкке барып, биометриялық деректеріңізді растау қажет. Ресми өкілдер кіру рұқсаты үшін ақы алынатындығы туралы мәлімдемеген.
Неліктен бұл Қазақстанда жасалып жатыр және оның нәтижесі қандай болады?
Ресми ұстаным бойынша бұл миграциялық ағындарды реттеу және туризмді дамытуды қаржыландыру мақсатында жасалады. Туризм және спорт министрлігінің мәліметі бойынша, 2023 жылдан 2025 жылға дейін Қазақстандағы шетелдік келушілер саны 9,2 миллионнан 15,7 миллионға дейін өсті. Соңғы екі жылда туризмнен түскен кіріс 2,6 миллиард доллардан 2,9 миллиард долларға дейін өсті.
«Кез келген қосымша алымдар келушілер санын азайтуы мүмкін», – дейді InfoLine зерттеу фирмасының негізін қалаушы Иван Федяков. «Мысалы, Біріккен Араб Әмірліктері туристердің келуіне қатты тәуелді, және, әрине, шетелдіктерге көптеген қызметтер цифрлық түрде көрсетіледі. Алайда шетелдіктерден тікелей ешқандай алым алынбайды».
КazNU профессоры Магбат Спанов жаңа шараның айтарлықтай кіріс әкеледі деп күтпейді және оны ең алдымен қауіпсіздік мәселесі деп санайды. «Қонақтардың сандық деректер базасы құрылғаннан кейін біз қалаусыз тұлғалар туралы ақпаратпен бөлісе аламыз», – дейді ол.
