Қиын жағдай: неге ешкім ақ жағалы қызметкерлерді жасанды интеллект алмастыруына дайын емес?

Жасанды интеллект еңбек нарығын әлдеқашан әлсірете бастады ма, әлде жоқ па? Ол шынымен де миллиондаған кеңсе қызметкерлерінің орнын баса ала ма? Мемлекет бұған дайын ба? Жалпы, бұл жағдайды бақылап отырған адам бар ма? The Atlantic журналының авторы Джош Тайрэнгэл наурыз айындағы нөмірдің мұқаба мақаласы үшін экономистермен, саясаткерлермен және кәсіпкерлермен сөйлесіп, көңіл көншітпейтін қорытындыларға келді. Оның мақаласы 45 000 таңбадан тұрады, ал Oninvest оны қысқаша қорытындылап ұсынады.

* * *

Жасанды интеллекттің қазірдің өзінде кең тарағаны соншалық, кез келген бастамашыл білім қызметкері өз міндеттерінің бір бөлігін оған тапсыра алады, – деп жазады Тайрэнгэл. Бірақ осылай істеген адам оның қалай аяқталатынын елестете алады: өнімділіктің артуы автоматтандыруға ұласады және олар тамақ жүк көлігінде немесе иттерге күтім жасайтын салонда жұмыс іздеуге мәжбүр болады — кем дегенде роботтар ол жерде де пайда болмайынша.

Көптеген экономистер жағдай аса ауыр болмайды деп есептейді. Капитализм үстем болады. Банкоматтардың пайда болуы банк қызметкерлерінің санын арттырды, Excel бағдарламасының енгізілуі бухгалтерлер қатарын көбейтті, ал Photoshop графикалық дизайнерлерге деген сұранысты арттырды. Әрбір жағдайда технология ескі тапсырмаларды автоматтандырып, өнімділікті арттырып, жалақысы жоғары жаңа жұмыс орындарын құрды. Ресми болжамға сәйкес, АҚШ-та келесі 10 жылда жұмыспен қамтылу 3,1%-ға өседі. Бұл алдыңғы онжылдықтағы көрсеткіштен төмен, бірақ 5 миллион жаңа жұмыс орнын құру әлі де апат емес.

Кейбір нәрселерді статистикалық тұрғыдан дәл есептеу қиын. Америкалықтар өздерінің кім екендігін көбінесе атқаратын істерінен анықтайды. Көпшілігі басқа ештеңе істегісі келмейді, тіпті жаңа жұмыс таба алатынына сенімді болса да. Бірақ ондай сенім жоқ. Өткен жылғы Reuters/Ipsos сауалнамасында респонденттердің 71%-ы тым көп адамдар жұмысынан мәңгілікке айырылып қалуы мүмкін екеніне алаңдаушылық білдірді.

Егер бизнес оны әр бұрышта үгіттемесе, бұл алаңдаушылықты елемеу оңайырақ болар еді, – деп жазады The Atlantic авторы. Anthropic компаниясының бас директоры Дарио Амодей жасанды интеллект бір-үш жыл ішінде жұмыссыздықты 10–20%-ға арттырып, бастапқы деңгейдегі жұмыс орындарының 50%-ын жояды деп мәлімдеді. Ford компаниясының бас директоры Джим Фарли «нақты айтқанда, кеңсе қызметкерлерінің жартысы» 10 жыл ішінде жұмыстан босатылатынын болжады. OpenAI компаниясының бас директоры Сэм Альтман өзінің және кәсіпкер достарының «кішігірім чат-топта» бір адамнан тұратын командасы бар «юникорн» (яғни, құны 1 миллиард доллар болатын стартап) қашан пайда болатынына бәс тіккенін айтты. Meta мен Amazon сияқты ірі компаниялар қызметкерлерді қысқартты, инвесторларға автоматтандырудың өсуі мен «қызметкерлер санын қысқарту тенденциясы» туралы қуана-қуана есеп берді.

Негізгі сұрақ – бұл барлығының жақын арада жұмыссыз қалуын білдіре ме және бұл қаншалықты тез болады. Мүмкін, The Atlantic журналы журналисінің айтуынша, бұл ең қатты жасанды интеллект жақтаушылары күткендей тез болмайды.

Жасанды интеллектіні енгізу қарқыны баяу болған сайын, қоғамның бейімделуге уақыты көп болады, дейді Нобель сыйлығының лауреаты Дарон Аджемоғлу және оның MIT-тегі әріптесі Дэвид Аутор. Еңбек нарығының бейімделуінің табиғи қарқыны бар. Егер 30 жыл ішінде белгілі бір мамандықтағы жұмысшылардың жыл сайын тек 3%-ы зейнетке шықса немесе жұмысынан айырылса, экономика бұл өзгерісті мүлде байқамайды. Ал он жылдың ішінде осы мамандықтардағы жұмыс орындарының үштен бірі жойылады. «Бұл процесс жылдамдағанда мәселелер туындайды», – дейді О'Тул. Экономист бұл құбылысты «Қытай шогы» деп аталатын ең әйгілі еңбегінде сипаттаған: 2001 жылы Қытай Дүниежүзілік сауда ұйымына қосылғаннан кейін алты жылдың ішінде АҚШ өндіріс саласындағы жұмыс орындарының 13%-ы жойылып, арзан тауарлардың импортына серпін берген.

Шын мәнінде экономистерді кең тараған жасанды интеллектке әлі кем дегенде 10 жыл қажет деп сендіретін нәрсе — адамдардың бағдарламалық жасақтаманы және өзгерістерді ұнатпауы, — деп жазады Тайреангел.

1880-жылдары алғашқы электр станциялары пайда болғанда, ешкім олардың бу қозғалтқыштарынан артық екеніне дау айтпады, деп жазады журналист. Алайда электрлендірудің негізгі экономикалық артықшылықтары тек 40 жылдан кейін ғана айқын көрінді. Зауыттарға өту үшін тек электр қозғалтқыштарын сатып алу жеткіліксіз болды — оларға барлық өндірістік нысандарын бұзып, қайта құру қажет болды. Көпшілігі инфрақұрылымы тозып біткенше күтіп, содан кейін оны ауыстыруды таңдады.

Жасанды интеллект қазірдің өзінде еңбекті өзгертіп жатыр — бірақ әзірге ол бір мезгілде бір ғана тапсырманы тапсыру түрінде ғана, деп түйіндейді The Atlantic журналының журналисі. Егер бұл өзгеріс жеткілікті баяу жүріп, экономика тез бейімделсе, экономистер дұрыс болуы мүмкін: бәрі жақсы болады, деп жазады ол. Бірақ егер жасанды интеллект жұмыстың жылдар бойғы үдерісін айларға сығыстыра отырып тез қайта құрылымдалуын тудырып, Халықаралық валюта қорының болжамы бойынша әлемдегі қызметкерлердің шамамен 40%-ына әсер етсе, салдары тек экономикалық болмайды: олар әлсіздігін бұрыннан көрсеткен саяси институттардың төзімділігін сынайды.

Бұқаралық жұмыс орындарының қысқартылуы тек жұмыссыздық қана емес, сонымен бірге несие төлемдерін өткізіп алуға, тізбектелген төлемдердің орындалмауына, тұтынушылық сұраныстың төмендеуіне және тереңдей түскен экономикалық дағдарысқа әкеледі , – дейді Вирджиния университетінің экономисі Антон Коринек. Time журналының жасанды интеллект саласындағы ең ықпалды тұлғалар тізіміне енген маман әріптестерінің жасанды интеллекттің өздігінен даму қабілетін төмен бағалап, оны «ақымақ» машиналарға теңестіріп отырғанына сенімді: «Бұл жолы бәрі басқаша болуы мүмкін».

Егер жасанды интеллект Коринек күткендей қарқынды дамыса, әлеуметтік институттар бейімделетінге дейін көптеген жұмысшылар зардап шегеді. Экономистің айтуынша биыл Америкада айтарлықтай көп жұмыс орындары жойылады. Коринектің пікірінше, саясаткерлер бұл соққыдан тосын қалмауы үшін экономистерге сценарийлік жоспарлауға көбірек көңіл бөлуі қажет.

LinkedIn-нің негізін қалаушы және Microsoft директорлар кеңесінің мүшесі Рейд Хоффманның айтуынша, жұмыстан қысқартулар – заңды құбылыс. Ол бас директорлардың пікірінше, инвесторлар жасанды интеллекттің болашағы туралы ұзақ талқылаулардан кейін армандарға шыдамы таусылып, енді нақты нәтиже күтеді дейді. Ал бас директор үшін нәтижені ең жылдам көрсетудің жолы – қызметкерлерді қысқарту.

Автор сөйлесуге тырысқан бас директорлар өздері AI-дің жұмыспен қамтуға әсерін талқылаудан бас тартты. Олардың кейбірі өздерін тұзаққа түскендей сезінеді, – деді АҚШ-тың бұрынғы сауда хатшысы және венчурлік капитал фирмасының құрылтайшыларының бірі Джина Раймондо. Уолл-стрит олардан адам еңбегін жасанды интеллектпен алмастыруды күтеді — егер олар мұны істей алмаса, өздері де жұмыссыз қалады. Алайда компаниялар барлығы жаппай қысқарту жүргізсе, салдары қызметкерлерге, елге және бүкіл әлемге аса ауыр тиетінін түсінеді.

Жасанды интеллект өмірді жақсы жағына өзгерте алады, бірақ ол сонымен бірге қауіпсіздік, теңсіздік және жалақы еңбегі жүйесінің өміршеңдігі туралы сұрақтар тудырады, – деп жазады Тайреангел. Оның айтуынша, саяси жүйенің осы мәселелерді шешуге дайын екенін көрсететін ешқандай белгі жоқ — бұл жасанды интеллект қойған ең ауыр мәселе жұмыспен қамту емес болуы мүмкін дегенді білдіреді.