Қытайдағы биотехнология бумы: одан қалай табыс табуға болады?

2025 жылы Қытайдың биотехнологиялық компаниялары Батыстың фармацевтикалық алпауыттарымен мәмілелер көлемі бойынша алтыншы жыл қатарынан рекорд жаңартуы ықтимал. Бұл алпауыттар қытайлық препараттардың әзірлеу және сату құқықтарын белсенді түрде сатып алып жатыр. Freedom Broker компаниясының денсаулық сақтау секторы бойынша аға сарапшысы Илья Зубков қытай биотехнологиясының өсуінен пайда тапқысы келетін инвесторлар назар аударарлық жеті компанияны атады.

Қытай қалай зерттеу орталығына айналды

Соңғы он жылда Қытайдың биотехнологиялық секторы сапалы серпіліс жасады. Бұған үш негізгі фактор себеп болды: түбегейлі реттеушілік реформалар, мемлекеттік қолдау және елде бірегей ғылыми-зерттеу экожүйесінің қалыптасуы.

2017 жылы Қытайдың Дәрі-дәрмек құралдарын басқару ұлттық агенттігі (NMPA) дәрілердің сапасы, қауіпсіздігі және тиімділігі жөніндегі халықаралық ICH стандарттарына қосылды. Осы сәттен бастап қытайлық өндірушілер Еуропа, АҚШ және Жапония компанияларымен бірдей талаптар бойынша дәрілер әзірлей бастады. Сонымен қатар NMPA клиникалық зерттеулерге өтінімдерді қарау мерзімін 9–12 айдан небәрі 60 күнге дейін қысқартты. Мемлекеттік қолдау, салықтық жеңілдіктер және biotech-кластерлердің құрылуымен қатар бұл өзгеріс Қытайды әлемдегі ең тиімді ғылыми-зерттеу орталықтарының біріне айналдырды.

Америкалық IQVIA компаниясының есебіне сәйкес елдің 1,4 миллиардтан астам халқы және зерттеу шығындарының салыстырмалы түрде төмендігі Қытайды жаһандық клиникалық зерттеулер орталығына айналдырды. 2023 жылы әлемдегі жаңа клиникалық зерттеулердің 29%-ы Қытайдың үлесіне тиді, ал 2013 жылы бұл көрсеткіш небәрі 8% болған. Financial Times газеті қытайлық PharmCube агенттігіне сілтеме жасай отырып, 2025 жылдың алғашқы сегіз айында Қытай фармацевтикалық компаниялары шетелдік серіктестерімен $85 млрд сомасына 93 лицензиялық келісімге қол қойғанын хабарлады — бұл олардың өздері әзірлеген препараттарды сату мен дамыту құқықтарын беру мәмілелері. Жалпы көлемі бойынша келісімдер алты жыл қатарынан жаңа рекорд орнатуы мүмкін.

Осының арқасында қытайлық компаниялар дәріні зертханадан клиникалық кезеңге дейін тезірек әрі арзан жеткізу артықшылығына ие болды — бұл жаһандық фармацевтика нарығында аса маңызды фактор.

Импорттаушыдан экспорттаушыға дейін

Қытай биотехнологиясының жетілгенін айқын көрсеткен белгі — инновациялар бағытының өзгеруі: ел таза импорттаушыдан зияткерлік меншіктің негізгі экспорттаушысына айналды. Патент мерзімдерінің аяқталуы салдарынан жүздеген миллиард доллар табысынан айырылып жатқан Батыс фармацевтикалық алпауыттары өз портфелін толықтыру үшін барған сайын қытайлық әзірлемелерге жүгінуде. Stifel дерегінше, 2024 жылы Big Pharma лицензиялаған барлық молекулалардың шамамен 31%-ы Қытайдан шыққан — 2015 жылғы 3%-бен салыстырғанда бұл айтарлықтай өсу.

Мысалы, GSK мен Jiangsu Hengrui арасындағы $12,5 млрд көлеміндегі серіктестік және Pfizer мен 3SBio арасындағы $6 млрд-тан астам әлеуетті келісім — Қытайда әзірленген онкологиялық препараттарға арналған ірі жобалар.

Мұндай мәмілелер Қытай ғылымының Батыста мойындалғанын және жергілікті компаниялардың R&D платформалары жаһандық фармакология лидерлерімен тең дәрежеде жұмыс істей алатынын көрсетеді.

Дегенмен, Қытай нарығы тәуекелсіз емес.

Біріншіден, Батыс нарығындағы реттеу кедергілері жоғары. Мысалы, қытайлық Innovent компаниясының өкпе қатерлі ісігіне қарсы Tyvyt препараты Ely Lilly-мен серіктестікте АҚШ нарығына шығарылмақ еді, бірақ 2022 жылы FDA оны мақұлдаудан бас тартты. Себебі реттеу органы препаратты АҚШ-та қосымша клиникалық сынақтан өткізуді талап етті. Нәтижесінде Ely Lilly жобадан толықтай бас тартты.

Бұл жағдай АҚШ пен Еуропада дәрі-дәрмек мақұлдау үшін халықаралық көпорталықты клиникалық сынақтардың қажет екенін көрсетті — тек қытайлық науқастардан алынған деректер жеткіліксіз.

Екіншіден, АҚШ пен Қытай арасындағы геосаяси шиеленіс мәмілелердің тексерілуін күшейтіп, саяси тәуекелді арттырады.

Үшіншіден, ішкі нарықтағы табыстылық төмен. Қытайда дәрі-дәрмекті мемлекеттік сатып алу саясаты орталықтандырылған: ұлттық тізімге ену үшін өндірушілер бағаны 60–70% және одан да көп төмендетуге мәжбүр. Бұл компаниялардың табысына тікелей әсер етеді. Сондықтан шетелдік нарықтарға шығу — олардың үшін жай мақсат емес, коммерциялық табыс пен инвестицияның өтелуі үшін қажет шарт.

2023 жылдан бері қытайлық биотехнологиялық ETF (Global X China Biotech) EV/Sales мультипликаторы бойынша 3–5 диапазонында саудаланды, ал америкалық компанияларға арналған iShares Biotechnology ETF көрсеткіші соңғы он жылда 5-тен төмен түспеген. Қазір бағалау көрсеткіштері теңесіп отыр — бұл инвесторлардың Қытай фармацевтикасына деген қызығушылығының артқанының белгісі.

Инвесторлар назарына ілігетін қытайлық компаниялар

— Jiangsu Hengrui Medicine

Қытайдың ең ірі инновациялық фармкомпаниясы, ішкі нарықта 19 түпнұсқа препарат шығарған. Бұған қоса, ол Merck және GSK компанияларымен ірі серіктестік келісімдер жасады.

Hengrui — дженерик өндірушіден R&D-алыпқа айналған табысты трансформацияның үлгісі. Ішкі нарықтағы кең портфелі тұрақты ақша ағынын қамтамасыз етеді, ал Big Pharma серіктестерімен байланыс оның жаһандық деңгейдегі бәсекеге қабілеттілігін дәлелдейді.

FactSet-тің дерегінше акциялардың орташа мақсатты бағасы — 83 юань, өсу әлеуеті — 36%. Бағалау: «Сатып алу».

— Akeso, Inc.

Бұл компания қатерлі ісікке қарсы биспецификалық антиденелер саласында пионер саналады және әлемде алғаш рет Cadonilimab препаратын мақұлдатқан. Сондай-ақ ол Ivonescimab дәрісінің құқықтарын дамыту және коммерцияландыру бойынша америкалық Summit Therapeutics компаниясымен $5 млрд-қа дейінгі келісім жасады.

Akeso иммуноонкологияның ең озық бағыттарында ғылыми көшбасшы ретінде мойындалған. Орташа мақсатты баға — 178 гонконг доллары, өсу әлеуеті — 55,6%. Бағалау: «Сатып алу».

— Legend Biotech

Қытайда өндірістік базасы бар және Nasdaq-та листингтелген компания. Ол JNJ-пен серіктестікте Carvykti атты CAR-T терапиясын жасап, оны АҚШ және Еуропадағы реттеушілер (FDA және EMA) мақұлдаған.

Legend Biotech Қытай инновацияларының әлемдік деңгейдегі ғылыми және технологиялық стандарттарға сай келетінін дәлелдеді. Орташа мақсатты баға — $75, бұл 2,3 есе өсу әлеуетін білдіреді. Бағалау: «Сатып алу».

— 3SBio, Inc.

Ішкі нарықта тұрақты әрі табысты бизнесі бар. 2025 жылы Pfizer-пен рекордтық лицензиялық келісімге қол қойды: $1,25 млрд аванс және $4,8 млрд-қа дейін кезеңдік төлемдер мен роялти.

Кәсіптің «гибридтік» моделі инвестициялық тәуекелді азайтады, ал Pfizer-пен серіктестік жаһандық өсуге жол ашады. Орташа мақсатты баға — 39 гонконг доллары, өсу әлеуеті — 33,7%. Бағалау: «Сатып алу».

— BeOne Medicines (бұрынғы BeiGene)

Ең жаһандық бағыттағы қытайлық биофарма компаниясы. АҚШ пен Еуропада өз R&D және сату инфрақұрылымын құрып, батыстық алпауыттармен тікелей бәсекеге түсуде. Компания лицензия сатумен шектелмей, толыққанды халықаралық фармкомпания болуды көздейді.

Мақсат — миллиардтаған доллар инвестиция талап ететін инфрақұрылым құру. Бұл — жоғары тәуекелді, бірақ әлеуетті табысы да зор жоба. Орташа мақсатты баға — $390, өсу әлеуеті — 13,5%. Бағалау: «Сатып алу».

— Innovent Biologics, Inc.

Eli Lilly және Sanofi секілді жаһандық лидерлермен серіктестігімен танымал. Innovent серіктестік моделі арқылы тәуекел мен шығынды бөлісу стратегиясын тиімді пайдаланады. Ол тек дайын өнімнің лицензиясын сатпай, шетел нарықтарында әзірлеу мен сатудан түсетін табыс пен шығынды серіктестерімен бөліседі.

Орташа мақсатты баға — 112 гонконг доллары, өсу әлеуеті — 31,4%. Бағалау: «Сатып алу».

— Hutchmed (China) Ltd.

Бұл компания алғашқылардың бірі болып ауыз арқылы қабылданатын онкологиялық препарат — Fruquintinib-ті өздігінен жасап, АҚШ-тың FDA мақұлдауын алды. Бұл жетістік Қытай компанияларының өз бетінше R&D және реттеушілік процесті еңсере алатынын көрсетті.

Орташа мақсатты баға — $22, өсу әлеуеті — шамамен 44%. Бағалау: «Сатып алу».