Әлемдегі ең бай елдер білімді экспорттайды. Қазақстан да солардың біріне айналуы мүмкін.

Өнеркәсіптік экономика өнеркәсіптік конгломераттардың пайда болуына әкелді; цифрлық экономика экожүйелер жасап жатыр; ал білім мен технологияны экспорттау ресурстық емес экспорттың ең жоғары түріне айналуда. Freedom Holding Corp. (FRHC) компаниясының негізін қалаушысы және бас атқарушы директоры Түмер Турлов бұл туралы өз бағанында ой қозғайды.

Әлемдік экономиканың әрбір дәуірі белгілі бір байлық көзіне негізделіп қалыптасқан. Аграрлық экономика жер мен ауыл шаруашылығына негізделген; одан кейін зауыттар, фабрикалар мен жаппай өндіріс өсудің негізгі қозғаушы күшіне айналған өнеркәсіп дәуірі келді. Одан кейін білім, технология және қызметтердің рөлі барған сайын маңызды бола бастаған постөнеркәсіптік экономика кезеңі келді. Бүгінде дамыған елдердің экспортында тауарлар емес, қызметтер – ең алдымен цифрлық қызметтер – үлкен үлеске ие. Бұлттық қызметтер, бағдарламалық қамтамасыз ету және цифрлық платформалар АҚШ-тың ең маңызды экспорттық өнімдерінің қатарына енді. Әлем бойынша миллиондаған компаниялар Amazon Web Services пен Microsoft Azure бұлттық инфрақұрылымын, Microsoft корпорациялық шешімдерін, Salesforce қызметтерін және киберқауіпсіздік пен деректерді талдау саласындағы өнімдерді пайдаланады.

АҚШ Экономикалық талдау бюросының (BEA) мәліметі бойынша, 2024 жылы АҚШ қызмет экспорты алғаш рет 1,1 триллион доллардан асты. Ең қарқынды өсіп келе жатқан санаттарға телекоммуникациялар, компьютерлік және ақпараттық қызметтер, қаржылық қызметтер және басқа да бизнес-қызметтер жатады. Жасанды интеллект сегменті ең жылдам өсіп келеді. Әлем бойынша компаниялар мен пайдаланушылар есептеу қуатына, жасанды интеллект модельдеріне және келесі буын цифрлық қызметтерге қол жеткізу үшін ақы төлеп жатыр. ChatGPT-ке жазылу немесе OpenAI API-ны пайдалану бұлттық қызмет немесе кәсіпорын бағдарламалық қамтамасыз етуін пайдалану сияқты цифрлық қызметті экспорттау болып табылады.

Егер біз бұны экономикалық ландшафттағы өзгеріс ретінде қарастырсақ, өнеркәсіптік қуатты арттыру мен тауар экспортын дамытудың қазірдің өзінде ескірген стратегияға айнала бастағанын көреміз. Қазіргі таңда Қытай тауар өндіру және экспорттау бойынша даусыз көшбасшыға айналып, әлемдік өндіріс орталығына айналды. Дегенмен, оның жан басына шаққандағы ЖІӨ Қазақстандағы көрсеткіштен төмен — 2024 жылы 13 300 доллар, ал Қазақстанда 14 200 доллар. Бұл факт өндірістік экономиканың өсу әлеуеті шектеулі екенін және тек өнеркәсіптік қуаттың өзі шынымен бай экономика құруға жеткіліксіз екенін көрсетеді — бүгінгі күні негізгі қосымша құн мен байлық қызметтерді экспорттау арқылы қалыптасады.

Сонымен қатар, алдағы жылдары — ең алдымен келесі бес жыл ішінде — роботтандыруда революция болатынын күтуге болады, себебі роботтар өндірісте адамдардың орнын баса бастайды. Антропоидты роботтар пайда болғаннан кейін өндіріс қазіргідей көп адамды қажет етпейтіні айқын болады: өнеркәсіптік кәсіпорындар адам қатысуынсыз жұмыс істейтін «қара зауыттарға» айналады. Нәтижесінде өнеркәсіптік тауарлардың өндіріс шығындары төмендеп, олар қолжетімдірек болады, ал негізгі қосылған құн тауарларды өндіру процесінде емес, роботты жасау процесінде пайда болады. Қосымша құндылық зауыт иелерінен емес, роботтарды әзірлеушілерден, оларға бағдарламалық қамтамасыз ету жазатындардан, жасанды интеллект модельдерін оқытатындардан және цифрлық инфрақұрылымды басқаратындардан пайда болады. Роботтарды басқаратын адамдардың еңбекақысы бүгінгі таңда тауар өндірумен айналысатын адамдардың жалақысынан жоғары болады.

Міне дәл сол себепті білім мен технология болашақ экономикасының негізгі активтеріне айналады. Өнеркәсіп дәуірі зауыт салуды білетіндерді марапаттаса, жаңа дәуір бағдарламалық қамтамасыз ету, алгоритмдер мен цифрлық платформалар жасайтындарды марапаттайды. Елдердің өсуінің негізгі қозғаушы күші технология мен цифрлық қызметтерді экспорттау болады.

Дегенмен, технология мен цифрлық қызметтерді экспорттау туралы айтқанда, бұл үдерісті жеке технологиялық компаниялар емес, экожүйелер құру тұрғысынан қарастыру маңызды. Nvidia бұл жайтты жақсы көрсетеді: ол тек чиптер шығарып қана қоймай, сонымен бірге заманауи жасанды интеллект бағдарламаларының едәуір бөлігі жұмыс істейтін CUDA атты бағдарламалық экожүйенің иесі. Оны пайдалануды тоқтату өте қиын; бұл Windows-тан бас тартуға ұқсайды. Әлемде чип өндірушілер көп — AMD, Huawei және басқалар. Бұл чиптер кейбір жағынан Nvidia-ның чиптерімен тең, бірақ архитектура, бағдарламалау тілі мен процессор түріндегі айырмашылықтарға байланысты олармен жұмыс істеу қиынырақ.

Nvidia мысалы сандық әлемнің негізгі қағидасын көрсетеді: жеңімпаз бәрін иеленеді. Google, Instagram және TikTok бүкіл әлемде қолданылады. Қалғандары бір ғана өніммен емес, әзірлеушілер, кітапханалар, құралдар мен бағдарламалық жасақтамадан тұратын бүкіл экожүйемен бәсекелесуге мәжбүр. Негізгі құндылық құрылғыдан да, бағдарламалық жасақтамадан да емес, олардың айналасында қалыптасқан ортадан туындайды. Бұл қағида цифрлық банктерге де қатысты: экожүйені құрып, оны экспорттай алған адам бәрін иеленеді. Ал Қазақстанда бүгін мұны істеуге барлық мүмкіндік бар.

Елде осы инновацияларды жүзеге асыруға мүмкіндік берген бірегей реттеуші орта қалыптасты: ашық үкімет, технологияға оптимистік көзқараспен қарайтын қоғам және әлемнің түкпір-түкпіріндегі университеттерге жастарды оқуға жіберу жөніндегі үкіметтің күш-жігерінің арқасында пайда болған жоғары білікті мамандардың көптігі. Қазіргі таңда Қазақстанда әлемдік деңгейдегі өнімдер шығаруға қабілетті жүздеген мың білікті мамандар бар, ал қолданыстағы реттеуші орта мұндай өнімдерді тез арада нарыққа шығаруға мүмкіндік береді. Сондықтан елде ірі әрі табысты экожүйелер қалыптаса бастады.

Келесі қадам – осы экожүйелерді кеңейтіп, оларды халықаралық деңгейде тарату. Біздің арналар арқылы операциялар жүргізу арқылы әлемнің түкпір-түкпіріндегі адамдар банк пен экожүйе үшін комиссиялар, бағдарламалық қамтамасыз ету лицензиялары үшін төлемдер және біз енгізіп жатқан жасанды интеллект модельдеріне жазылымдар түрінде валюталық табыс әкеледі. Ал бұл табыс біздің елге ағады. Әрине, технологияны экспорттау оңай шаруа емес; ол үшін бедел қалыптастыру қажет. Бірақ біз бұған қазірдің өзінде қол жеткізіп жатырмыз. Біз, Freedom ретінде, бірінші болуымыз керек, бірақ жалғыз емес.

Оңтүстік Кореяның экономикалық жетістігі ұлттық чемпиондардың елдің дамуында қаншалықты маңызды рөл атқара алатынын көрсетеді. Өткен ғасырдың екінші жартысында чаebol деп аталатын ірі өнеркәсіптік топтар Оңтүстік Корея экономикасының қозғаушы күшіне айналды, ал мемлекет өз кезегінде оларға халықаралық нарықтарға шығуға көмектесіп, бизнесті кеңейтуге жағдай жасады. Егер өнеркәсіптік дәуір чеболдарды – Samsung, Hyundai және LG – дүниеге әкелсе, цифрлық дәуір қаржыны, технологияны, электрондық коммерцияны, жасанды интеллекті мен цифрлық қызметтерді біріктіретін экожүйелерді қалыптастыруда. Қазіргі заманғы цифрлық холдинг компаниялары – деректер, технологиялар мен бағдарламалық қамтамасыз ету негізінде құрылған цифрлық чемпиондардың жаңа нұсқасы. Қазақстан Үкіметі қазіргі уақытта ұлттық чемпиондарға дипломатиялық қолдау көрсетіп отыр, және бұл қолдау ең алдымен қызметтер экспортын дамытуға септігін тигізеді.

Егер Қазақстан ресурстық емес экспорт үлесін арттыруға шындап кіріссе, оның басты басымдықтарының бірі – технологиялар мен цифрлық қызметтердің жаһандық нарығында бәсекеге қабілетті компанияларды қолдау болуы тиіс. Сонымен қатар, бұл тек дипломатиялық және беделдік қолдауды ғана емес, сонымен бірге ұлттық капиталды, институционалдық инвесторларды және даму қорларын тартуды да қамтиды, олар бизнестің ішкі нарықтан тыс кеңеюіне көмектесе алады.

Цифрлық қызметтерді экспорттау – ресурстық емес экспорттың ең жоғары түрі. Өнеркәсіптік өндірістен айырмашылығы, бәсекелестік көбінесе көлемге, өндіріс шығындарына және ресурстарға қол жеткізуге негізделсе, цифрлық өнімдер шетелдік нарықтарда іс жүзінде ешқандай шектеусіз кеңейе алады. Ең үлкен құндылықты цифрлық қызметтерді, білім мен технологияларды жасау және экспорттау тудырады. Сондықтан Қазақстандағы экономикалық дамудың келесі кезеңі өндірісті дамытуға емес, өз цифрлық экожүйелерін құру мен экспорттауға байланысты болуы мүмкін. Егер ел әлемдегі ең дамыған экономикалардың қатарына енгісі келсе, ол тек ресурс жеткізуші ғана емес, технологиялар жеткізушісі де болуы тиіс.