Орбитадағы ЖИ: Илон Маск пен Сэм Альтман дата-орталықтарды ғарышта салмақ
Желтоқсанда технология әлеміндегі ең қызу тақырыптардың бірі – деректерді өңдеу орталықтары (ЦОД) болды. Бірақ бұл жолы әңгіме Жердегі емес, ғарыштағы ЦОД туралы. Бұл идеяны Nvidia, Google, Amazon, бірнеше стартап және Илон Маск ашық талқылай бастады. Неліктен орбитадағы дата-орталықтар соншалықты тартымды және бұдан 2026 жылы пайда табуға бола ма – қарапайым тілмен түсіндірейік.
Дайсон сферасы және Кардашев шкаласы
1937 жылы фантаст Олаф Стэплдон «Жұлдыз жасаушы» романында дамыған өркениеттер жұлдыздардың энергиясын толық пайдаланатынын жазған. Ал 1960 жылы физик Фримен Дайсон: жоғары дамыған өркениет өз жұлдызының айналасына арнайы құрылым (кейін «Дайсон сферасы» деп аталды) салып, оның энергиясын толық жинайды деген идеяны ұсынды. Мұндай құрылым артық жылуды инфрақызыл сәулелену түрінде шығарады, ал оны біз телескоптармен байқай аламыз.
Кейінірек Дайсон мұндай құрылымды жасау үшін тіпті Юпитердей үлкен планетаны «бөлшектеуге» болатынын айтты. Қызығы, 2024 жылы Жерден 1000 жарық жылы қашықтықта инфрақызыл диапазонда ерекше жарқырайтын 7 нысан табылды. Ғалымдар: «Бұл Дайсон сферасы болуы мүмкін, бірақ басқа да түсіндірмелер бар» деп сақтықпен мәлімдеді.
Ал 1964 жылы кеңестік астрофизик Николай Кардашев өркениеттерді энергияны пайдалану деңгейіне қарай бөлетін шкала ұсынды:
I тип – өз планетасының энергиясын пайдаланады
II тип – жұлдыз энергиясын пайдаланады
III тип – бүкіл галактиканың энергиясын игереді
Қазіргі адамзат әлі I типке де толық жеткен жоқ: біздің деңгей шамамен 0,73. Бірақ энергияға сұраныс жылдам өсіп келеді. Әсіресе – жасанды интеллекттің арқасында.
ЖИ мен электр қуаты мәселесі
McKinsey зерттеуіне сәйкес, ЖИ дамуы жаңа дата-орталықтардың жаппай салынуына әкеліп отыр. Бұл Nvidia сияқты чип өндірушілердің акцияларын өсіріп қана қоймай, электр энергиясына деген сұранысты күрт арттырды. Қазір ЦОД-тар шамамен 82 гигаватт қуат тұтынады, ал 2030 жылға қарай бұл көрсеткіш 2,5 есе өседі.
Мәселе – қазіргі электр желілері мұндай жүктемеге дайын емес. Газ турбиналары мен атом энергиясы – балама нұсқа, бірақ олар қымбат, күрделі және реттеуші кедергілер көп.
Ал бізде тегін әрі шексіз энергия көзі бар – Күн. Бес жылдан кейін ЦОД-тарға қажет қуат шамамен 219 млрд ватт болады. Ал Күн ғарышқа бұдан триллион есе көп энергия шығарады.
Илон Маск бұл туралы ашық айтады:
«Күн – аспанда тұрған алып тегін термоядролық реактор. Жерде шағын реакторлар жасау – бос әурешілік».
ЦОД-ты неге ғарышқа шығару тиімді?
OpenAI басшысы Сэм Альтман дата-орталықтарға «триллион доллар» салуға дайын екенін айтқан. Бірақ Жерде оларды салу қиын: үлкен жер аумағы керек, электр мен су көп қажет, шу жергілікті тұрғындарға кедергі, бюрократия өте көп.
Ғарышта бұл мәселелер жоқ: күн энергиясы шексіз, бұлт та, ауа райы да кедергі емес, көршілер шағымданбайды, жер сатып алудың қажеті жоқ.
Ғарыш құқығы бойынша сарапшы Мишель Ханлонның айтуынша, компаниялар реттеу күшеймей тұрғанда тез қимылдауы керек.
Әрине, қиындықтар бар: спутниктерді орбитаға шығару қымбат, радиация, ғарыш қоқысы, салқындату, техникалық қызмет көрсету мәселелері бар. Бірақ технологиялық компаниялар бұларды шешуге болады деп есептейді.
Алғашқы қадамдар жасалды
2025 жылдың қарашасында Nvidia қолдаған Starcloud стартапы орбитаға Nvidia H100 ЖИ-чипі бар спутник ұшырды. Желтоқсанда олар ғарышта алғаш рет ЖИ моделін үйретіп, Google-дың Gemma моделін іске қосты. Ол ғарыштан былай деді:
«Сәлем, жерліктер! Көк пен жасылдың ғажайып қоспасы».
Әзірге бұл бір ғана чип (700 ватт), бірақ Starcloud болашақта 5 гигаватттық ғарыш ЦОД-ын салуды жоспарлап отыр. Ол үшін ғарышта 16 шаршы км күн панельдері керек.
Бұл идеяға Google (Project Suncatcher), Blue Origin (Джефф Безос) және, әрине, SpaceX те қызығушылық танытты. Маск Starlink спутниктерін ЖИ үшін пайдалануға болатынын, ал Starship жылына жүздеген гигаватт қуатты орбитаға шығара алатынын айтады.
Бұдан қалай ақша табуға болады?
Atlas Capital инвестициялық директоры Аскар Ахмедовтің айтуынша, бұрын бұл идея фантастика көрінсе, қазір 1 гигаватттық ЦОД-тың өзі $50 млрд тұрады. Ал ХҒС құны $150 млрд болған – яғни, шығындар бір деңгейде.
Ғарыш ЦОД-ы үшін қажет негізгі компоненттер: есептеу чиптері, лазерлік оптикалық байланыс (мысалы, Mynaric – қазір RocketLab құрамында), салқындату жүйелері, күн панельдері (Spectrolab, SolAero, Azur Space).
Ахмедовтің пікірінше, бұл салаға «таза ставка» ретінде екі компанияны атауға болады: RocketLab – биржада бар, акциялары биыл екі еседен көп өсті, SpaceX – әлі жеке компания, бірақ 2026 жылы IPO жасап, $1,5–2 трлн бағалануы мүмкін.
