Тегін ақша: Сэм Альтманның криптожобасы шартсыз табыс идеясын қалай жүзеге асыруда

Бұл бағанымда мен көбіне фантаст-жазушылардың шығармашылығын еске аламын. Олар ондаған жыл бұрын болашақты қалай елестеткенін оқу өте қызық.

Осы аптадағы кітап – Аркадий мен Борис Стругацкийлердің 1972 жылы жарық көрген «Жол шетінде болған пикник» романы. Жеті жылдан соң Андрей Тарковский осы шығарма негізінде культті фильм – «Сталкерді» түсірді.

Спойлер үшін кешірім сұраймын, бірақ кітап соңында басты кейіпкер Рэдрик Шухарт түрлі кедергілер мен өлімге әкелетін тұзақтарды еңсеріп, кез келген тілекті орындай алатын бөгдеғаламшарлық Артефакт – Шарға жетеді. Не қалайтынын түсінуге тырысып, ақыры мына формулаға келеді: «Баршаға бақыт, тегін, ешкім ренжімесін!»

Бұл утопия секілді естіледі, әрі жазушылар бұл тілектің қалай орындалғанын нақтыламай, интриганы сақтап қалды.

Алайда қазіргі экономикада дәл осыған ұқсас – шартсыз базалық табыс (ШБТ) деп аталатын ұғым бар.

«Аштыққа еркіндік»

Өмір сүруге қажетті қаражатсыз адамды шын мәнінде еркін деуге бола ма? Әлбетте, мұндай адам отбасын асырау қажеттігімен әрдайым қысым астында өмір сүреді.

«Еркіндік идеясы шабыттандырады. Бірақ бұл не деген сөз? Егер сіз саяси тұрғыдан еркін болсаңыз, бірақ тамақ жоқ болса – бұл не? Аштыққа еркіндік пе?» – деп сұраған болатын америкалық саясаткер Анджела Дэвис.

Кедейлік – салыстырмалы ұғым. Дүниежүзілік банк дерегі бойынша, Жер шарындағы 3,5 миллиард адам (яғни адамзаттың 44%) күніне $6,85-тан аз ақшаға өмір сүреді. Соңғы 30 жылда кедейлер саны айтарлықтай азаймаған.

АҚШ сияқты дамыған елдерде кедейлік басқаша өлшенеді. Мысалы, екі баласы бар ата-ана жылына $30 900-ден аз табыс тапса, бұл отбасы кедей деп саналады. Бұл – шамамен күн сайын бір адамға $21.

2023 жылы АҚШ-та 36,8 миллион адам кедейлік шегінде өмір сүрген, бұл ел халқының 11,1%-ы.

Әрине, елдерде аз қамтылғандарды қолдауға бағытталған түрлі жүйелер бар. Бірақ мұндай көмекке ие болу – бюрократиялық кедергілерге толы ұзақ әрі жиі қорлайтын үдеріс. Ал мемлекет үшін – бұл көмек таратумен айналысатын тиімсіз аппаратты қаржыландыру.

XVIII ғасырдың соңында британ ойшылдары Томас Пейн мен Томас Спенс мүлде басқа идеяны ұсынды. Олардың ойынша, жер жеке меншікке өткендіктен, адамдар оны еркін пайдалану құқығынан айырылды. Сондықтан әрбір азаматқа ешқандай шартсыз тұрақты түрде ақша төленуі тиіс – бұл салық есебінен жүзеге асуы керек. Бұл – шартсыз базалық табыс ұғымының негізі.

Әрине, ақша өздігінен бақыт әкелмейді. Бірақ күнделікті қаржы тапшылығынан арылып, үзіліс алуға мүмкіндік – көп адам үшін үлкен жеңілдік болар еді.

«Нан мен ойын»

Пейн мен Спенстен бері 200 жылдан астам уақыт өтті, осы аралықта ШБТ негізінен теория ретінде талқыланды. Бірақ 1980-жылдардың соңына қарай бұл идеяны шындап зерттеп, алға жылжытқан BIEN (Basic Income Earth Network) сияқты халықаралық ұйымдар пайда болды.

ШБТ жақтастарының айтуынша, Еуроодақта бұл тәсіл кедейлікті жояды, теңсіздікті азайтады, табысы төмен 63% үй шаруашылығының кірісін арттырады және оған ЕО ЖІӨ-нің небәрі 2,71%-ы жұмсалады. Бұл 2023 жылы шамамен 17 трлн еуро болған. Мұны Испанияның Мондрагон университеті ғалымдарының зерттеуі растайды.

Алайда қарсы пікір айтушылар да аз емес. 2024 жылғы экономика бойынша Нобель лауреаты Дарон Аджемоглу 2019 жылы Project Syndicate сайтында ШБТ – «жаман идея» деп жазған. Оның ойынша, бұл – «халықты тыныштандыруға арналған жәрдемақылар ғана, шынайы мүмкіндіктер мен еркіндік емес».

Соған қарамастан, бұл идея біртіндеп саясат деңгейіне көтеріліп келеді. 2017–2020 жылдары америкалық кәсіпкер Эндрю Ян өз президенттік науқанын әр америкалыққа ай сайын $1000 «Еркіндік дивиденді» ретінде төлеу ұранымен жүргізді. Ол жеңіске жетпесе де, «Ян бандасы» (Yang Gang) аталған үлкен қолдаушылар қауымын жинады.

Ал бір жылдан соң бұл идеяға Силикон аңғарының технокәсіпкерлері назар аудара бастады.

Сиқырлы шар

OpenAI бас директоры әрі тең құрылтайшысы Сэм Альтман ШБТ идеясын алғаш 2021 жылы қолдаған болатын – бұл ChatGPT пайда болардан бір жарым жыл бұрын еді.

Ол кезде Альтман жасанды интеллект пен роботтар адам еңбегінің басым бөлігін атқаратын болашақ туралы айтып жүрді. Және мұндай өзгеріс адамдарды жұмыссыз қалдырып, әлеуметтік шиеленіске әкелуі мүмкін екенін ескертті.

Сондықтан ол арнайы қор құруды ұсынды: компаниялар жыл сайын нарықтық капитализациясының 2,5%-ын, ал жер иелері – жер құнының 2,5%-ын осы қорға аударады. Бұл механизм арқылы 10 жыл ішінде әр америкалыққа жылына $13 500 төлеуге болар еді.

Альтман тек теориямен шектелмей, іс жүзінде де әрекет етті. 2019 жылы ол өз қалтасынан $14 млн қосып, жалпы $60 млн жинап, ШБТ бойынша эксперимент бастады. Техас пен Иллинойс штаттарының табысы төмен мың тұрғыны бес жыл бойы ай сайын $1000 алып отырды. Зерттеу бұл табыс өмір сапасына қалай әсер ететінін бағалады. Алғашқы нәтижелер: қатысушылар сәл аз жұмыс істесе де, өздеріне ұнайтын іспен айналысуға, жеке бизнес ашуға мүмкіндік алды, өзгелерге көмектесе бастады.

Альтманның жоспары АҚШ-пен шектелмейтіндей. 2023 жылы ол World деп аталатын криптожобасын ұсынды. Бұл жүйеге қосылу үшін адамның адам екенін дәлелдеуі қажет – яғни көздің радужкасын арнайы Orb құрылғысы арқылы сканерлеу керек. Orb – шар пішінінде жасалған. Альтман Стругацкийлерді оқыды ма, жоқ па – белгісіз, бірақ сәйкестік таңғаларлық.

Сканерленген деректер шифрланып, WorldID – арнайы анонимді, бірегей кілтке айналады. Бұл – адамның робот емес екенін растайды. Осы әрекеті үшін адамға криптовалюта – World беріледі. Бұл токендер болашақта жаһандық ШБТ үшін пайдаланылуы мүмкін.

«Алдағы технологиялық өркендеуді жаһандық бөлісу жолдарын іздеу – уақытымыздың маңызды міндеті», – деп жазды Альтман мен жоба серіктесі Алекс Блания.

Көптеген елдерде тыйымдарға қарамастан, биыл қаңтарда World Network жүйесі 10 млн адамның сканерден өткенін жариялады. Ал 2025 жылғы наурызда CoinDesk желілік журналы World Network пен Visa төлем жүйесі келісімге келуге жақын екенін жазды.

«Басты мақсат – әмбебап криптодомпаз жасау: онда валюталар мен криптовалюталарды сақтауға, толықтыруға, аударуға және карта арқылы жұмсауға болады. World Wallet кез келген адам үшін шағын банк шотына айналады», – деп келтіреді басылым дереккөздің сөзін.

Цифрлық жаһандық болашақ жақындап келеді. Ал онымен бірге – бәлкім, шартсыз табыс та.