Әзірлеушінің шарттары бойынша соғыс: Трамп Ираннан шын мәнінде не қалайды

Иранмен «үшкүндік» соғыс басталғалы тоғыз аптадан астам уақыт өтті. Ақ үй оны «аяқталды» деп жариялағанымен, әлі де қорқытумен айналысып келеді. Ал соғыстың шынайы себептерін сылтаулардан ажырату мүмкін емес. Кездесулерде нақты не айтылғаны және оны кім айтқаны, тіпті толық сурет көрінген күннің өзінде де, міндетті түрде жауап бермейді: кез келген мәлімделген аргументтердің артында басқа, айтылмаған себептер жатуы мүмкін, – деп жазады Техас университетінің профессоры Джеймс Гэлбрейт Project Syndicate басылымындағы өз бағанында.

Біз Дональд Трамптың президенттігі негізінен жылжымайтын мүлік нарығының мәдениетімен қалыптасатынын білеміз. Президент өзі, оның отбасы, негізгі министрлер кабинеті мүшелері, кеңесшілері мен демеушілері барлығы қонақүйлер, сәнді курорттар мен казино әлемінен шыққан. Олар заңгер де емес, кәсіби саясаткер де емес, қызметтік мемлекеттік қызметкер де емес, университет профессорлары туралы айтпағанда. Олардың тілі – бағалар мен активтер құнының тілі. Сондықтан біз олардың қазіргі оқиғаларды мұнай экономикасының prizмасы арқылы қарайтынын болжай аламыз.

Талдауды АҚШ қазір әлемдегі ең ірі мұнай өндірушіге айналғанын, бұл Батыс Техастағы және Нью-Мексиконың оңтүстік-шығысындағы Пермиан алабындағы фрекингтің арқасында екенін атап өту арқылы бастауға болады. Пермиан алабынан мұнай өндірудің есептелген өзін-өзі ақтауы бағасы (шамамен барреліне 65 АҚШ доллары) 2025 жылғы шілде мен 2026 жылғы ақпан аралығындағы нарықтық бағадан жоғары болғандықтан, аймақтағы белсенді ұңғымалар саны 2023 жылмен салыстырғанда шамамен үштен бірге азайды. Сонымен бірге, тиімділікті арттыру арқасында 2025 жылғы өндіріс рекордтық деңгейге жетті. Соғысқа дейінгі баға тұрақты табысты бұрғылау үшін тым төмен болған деуге болады — және, салдарынан, 2020–2021 жылдары мұнай активтері өте арзан болған кезде Пермиан алабына белсенді түрде кірген жеке капитал қорларының мүддесіне де тиімсіз болды.

Соғыстың алғашқы айының әсерінен Парсы шығанағының оңтүстігінен мұнай жеткізілімдері іс жүзінде тоқтап, жаһандық мұнай ағындары шамамен 10%-ға төмендеді. Осы негізгі факторларға сүйене отырып, мен және Цин Чен «Энтропия экономикасы» кітабында ұсынған бағалау формуласы шамамен 60%-ға баға өседі деп болжады. Шын мәнінде, соғыстың алғашқы айында West Texas Intermediate (WTI) маркалы шикі мұнай бағасы барреліне шамамен 65 доллардан 104 долларға дейін, яғни шамамен 60%-ға өсті.

Америкалық өндірушілердің көзқарасынан бұл жақсы нәтиже болды — бәлкім тым жақсы. Баға бір баррельге 90 доллардан асқанда АҚШ-та шығынды өсіретін инфляция жеделдей бастайды, ал Азия мен Еуропада тек мұнай ғана емес, күкірт, мочевина және гелий тапшылығы да күшейеді. Егер баға одан әрі көтерілсе, сұраныс төмендей бастайды. Соғыс жалғасқан сайын мұнай бағасы барреліне 110 доллардан асып, 8 сәуірде АҚШ атысты тоқтату туралы жариялады — одан кейін бағалар төмендеді.

Ешкім Трамптың не ойлап жатқанын нақты білмейді, бірақ бәлкім ол Иранға тағы бір шабуылдың нәтиже бермейтінін түсінген шығар. Исламдық Революциялық гвардия корпусы Парсы шығанағы мен Израильдегі маңызды инфрақұрылымдарды жойып, соған жауап беретінін ашық мәлімдеді. Біздің формуламызға сәйкес, Парсы шығанағын толықтай блокадалау WTI маркалы мұнайдың бағасын бір баррельге шамамен 155 долларға дейін көтеріп, нарықтың құлдырауына және сұраныстың күрт төмендеуіне әкеледі. Сондықтан АҚШ үшін ең жақсы нұсқа – ашық Парсы шығанағы, бірақ жеткізу көлемі шектеулі, ал АҚШ мұнайының бағасы барреліне 80–100 доллар аралығында болуы.

Мәселе мынада: егер Иран мұнай ағынын бақылауда ұстаса, бұл баға АҚШ үшін «идеал» ғана емес, Иран үшін де аса тиімді. Сонымен қатар, наурыз айында Иран өндірісін арттырып, жеткізілімдері бұғатталған немесе бұзылған Оңтүстік Парсы шығанағы елдерінің нарықтағы үлесін иеленді. Ирониясы айқын: елдер соғысып жатса да, олардың экономикалық мүдделері сәйкес келіп тұр. Әрине, АҚШ пен Израиль тұрғысынан алғанда, Ормуз бұғазының жартылай блокадасы «дұрыс емес елге» пайда әкелуде.

Оған жауап ретінде Трамп әкімшілігі блокада жариялады, дегенмен барлық ирандық кемелерді тоқтатуға жеткілікті кемелері жоқ. Блокада таңдауы келісімге үміт білдіреді, оның жасырын мақсаты – Трамптың президенттік мерзімі аяқталғанға дейін бағаларды қажетті деңгейде тұрақтандыру болуы мүмкін. Бұл АҚШ пен Иран үшін де өзара тиімді болар еді. Алайда бір мезгілде бұл Парсы шығанағындағы АҚШ-тың одақтас араб монархияларының мүддесін құрбан етуге және Израиль үшін стратегиялық жеңіліс әкелуге әкеп соғуы мүмкін. Бірлескен Араб Әмірліктерінің ОПЕК-тен шығуы мұндай ықтималдыққа реакция ретінде түсіндірілуі мүмкін; Израильдің соғысты қайта бастауға жасаған қысымы да дәл осылай бағалануы мүмкін.

Нәтижесінде әлем «кім алдымен көз жұмады» деген алып ойынға тартылып, жаһандық экономика қатерге ұшырады. Тіпті ақаулы блокада да ақыры Иранды мұнай қоймаларын толтырып, кейін өндірісті қысқартуға мәжбүр етуі мүмкін. Мұндай ықпал мүмкіндігіне ие болғандықтан, Трамп қақтығысты мүмкіндігінше ұзаққа созуға мүдделі. Алайда теңіз операциялары шексіз жалғаса алмайды, ал бір зақымдалған авианосец қазірдің өзінде үйіне бет алып келеді.

Егер Иран қысымға төтеп берсе, АҚШ ақырында шегінуге мәжбүр болады, ал өндіріс қалпына келген сайын мұнай бағасы төмендейді. Ормуз бұғазы арқылы өтуге ақы ала отырып, Иран төмен бағаға және толық ашық Парсы шығанағына қарамастан дами алады. АҚШ-қа келсек, оның энергетикалық тәуелсіздігі — дәл Еуропаның соңғы кезде америкалық мұнай мен сұйытылған табиғи газға тәуелді болғандай — біртіндеп әлсірей бастайды. Содан кейін әлемнің едәуір бөлігі қайтадан Ресейге және Парсы шығанағына жүгінуге мәжбүр болады, ол сол кезде әлдеқайда «ирандық» сипатқа ие болады.

Осылайша Трамп пен оның айналасындағылар дилеммаға тап болды. Олар қазіргі уақытта жаһандық экономиканы тізе бүгуге мәжбүрлей алады (және мұны істеуі де мүмкін); олар шегінуі мүмкін (және оны да істеуі ықтимал), бұл АҚШ-тың дереу жеңілісін және ұзақ мерзімді әлсіреуін мойындау болар еді; немесе келісімге қол жеткізу үмітімен уақыт ұтып алуға тырысуы мүмкін. Егер қолайсыз келісім – Трамптың ең жақсы жете алатын нәтижесі болса, онда ол процесті мүмкіндігінше ұзаққа созып, ғажайыпқа үміттенуі тиімді.

Дегенмен, бұл өтініштердің ескерілуі екіталай. Иран – қауіпті қарсылас, және уақыт негізінен оның пайдасына жұмыс істейді.

Ирандықтар біледі, мұндай қақтығыстарда типтік америкалық нәтиже (және бұл тек Трампқа ғана тән емес) – жеңілістен кейін кетіп, қорлықты жұтып, алға жылжу. Осы жағдайда мұнай бағасы төмендейді, ал Пермиан алабындағы жеке капитал инвестициялары өз құнын жоғалтуы мүмкін.

Алда әлі де ұзын жол бар — кері бұрылыстармен, айғайлы мәлімдемелермен және хаоспен — бірақ жаһандық апат болмаса (ол әлі де өте нақты мүмкіндік), істер ең алдымен осылай аяқталады.

Теориялық тұрғыдан алғанда, АҚШ ұзақ мерзімде басқа жол таңдай алады. Дауыс берушілер қазіргі спекулятивті тапты биліктен алып тастап, ел ұлттық энергетикалық саясатты әзірлеп, бүкіл АҚШ халқының мүддесі үшін энергияны өндіруге, бағалауға және таратуға кірісе алады. Ол тіпті халықаралық қауымдастыққа империялық билеуші рөліне таласушы емес, серіктес ретінде қайта оралуы мүмкін.

Бірақ мүмкіндік туралы сөйлесу бір жәйт, ал ықтималдық туралы сөйлесу мүлде басқа.

@Project Syndicate, 2026.