Трамп Пауэллді орнында қалдырды, ол кетсе ФРЖ алдағы уақытта қандай бағыт ұстанады?
АҚШ президенті Дональд Трамп, ФРЖ төрағасы Джером Пауэллді қызметінен босату жоспарын айныған секілді. Алайда реттеуші басшының өкілеттік мерзімі 2026 жылдың мамырында аяқталады. Жыл соңына қарай нарық қатысушылары ФРЖ болашағы қалай болатынын білуге ұмтылады. Трамп өзіне тиімді саясат жүргізетін жаңа кандидатты ұсынуға құқылы. Бұл туралы Project Syndicate басылымындағы мақалада экономика бойынша 2024 жылғы Нобель сыйлығының лауреаты Саймон Джонсон мен Финляндияның бұрынғы Орталық банкінің төрағасы Эркки Лииканен ескертеді.
Ричард Никсонның сәтсіз мысалы
АҚШ президенті 1970 жылы Ричард Никсон Артур Бернсті ФРЖ төрағасы етіп тағайындаған кезде, жаңа қызметке кіріскенін былай деп қарсы алған: «Мен оның тәуелсіздігін құрметтеймін. Бірақ ол осы тәуелсіз қалпында отырып-ақ, менің ұстанымдарыма сай әрекет ету керек деген қорытындыға келеді деген үміттемін».
Никсон экономикаға «төмен пайыздық мөлшерлеме мен көбірек ақша» қажет деп санады, бұл оған 1972 жылғы қайта сайлануға көмектеседі деген үмітте болды. Ал Бернс бұл талаптарды негізінен орындады. Алайда мұның салдары ауыр болды: ФРЖ-ның саясаты инфляцияның артуына ықпал етіп, онжылдықтың соңына қарай оның деңгейі қауіпті әрі күйрететін шекке жетті. Инфляцияны ауыздықтау тек ұзаққа созылған жоғары мөлшерлемелер мен терең рецессия арқылы мүмкін болды.
Орталық банктер мен үкімет арасындағы күрделі қарым-қатынас — соның ішінде ФРЖ мен АҚШ президенті арасындағы — бұрыннан келе жатқан құбылыс. Президенттер, әдетте, экономикалық өсімді ынталандыруды қалайды және ақша-кредит саясатының оны төмен мөлшерлемелер арқылы қолдағанын қалайды. Бірақ орталық банктердің міндеті — баға тұрақтылығын қамтамасыз ету. Олар қысқа мерзімді мақсаттар үшін экономиканы шамадан тыс ынталандырудың ұзақ мерзімді ауыр салдарларынан сақтануға тырысады.
Соңғы апталарда АҚШ президенті Дональд Трамп ФРЖ-ге қысым көрсетіп, сауда тарифтері мен басқа да шектеулерден туындаған қиындықтармен күресу үшін пайыздық мөлшерлемелерді төмендетуге шақырып жатыр. Бірақ, тарифтердің артуы импорттық тауарлардың қымбаттауына, жалпы бағаның өсуіне және одан әрі қымбаттауға әкелуі мүмкін. Мұндай жағдайда мөлшерлемелерді төмендету орынды ма, әзірге нақты емес. ФРЖ төрағасы Джером Пауэлл және оның әріптестері бұл үшін көбірек дерек қажет екенін орынды атап өтті.
АҚШ-тың ЖІӨ-не келетін залал қаншалықты болады? Ал инфляция қаншалықты шарықтауы мүмкін? Трамп әкімшілігінің болжанбайтын саясаты аясында бұл негізгі көрсеткіштерді дәл айту өте қиын.
Осындай жағдайда қысқа мерзімді мөлшерлемелерді төмендету кері әсер беруі мүмкін, өйткені ФРЖ он жылдық ұзақ мерзімді мемлекеттік облигациялар бойынша мөлшерлемелерге әсер ете алмайды.
Егер қаржы нарығы инфляцияның өсіміне сенсе, онда ұзақ мерзімді мемлекеттік облигациялар бойынша мөлшерлемелер де көтерілуі мүмкін. Бұл экономикадағы барлық әлеуетті қарыз алушылар үшін несие мөлшерлемелерінің артуына әкеліп соғады. Мұндай жағдай бизнеске инвестицияны азайтып, тұрғын үй сатып алуды қымбаттатып жіберуі мүмкін.
Орталық банктер үшін экономиканың өсуі, жұмыс орындарының көбеюі және қаржылық тұрақтылық ең жақсы түрде инфляцияның жылдық деңгейіне деген күтулер 2% шамасында болған кезде қамтамасыз етіледі. Бірақ пандемия мен оның салдары бұл күтулерге кері әсер етті. Алдағы уақытта инфляцияның күрт өсуіне жол беру қате шешім болар еді.
Ұзақ мерзімді мөлшерлемелердің күрт ауытқуы қаржылық тұрақтылықты әлсіретуі мүмкін. Ұлыбританияда Лиз Трасстың 2022 жылғы қыркүйек-қазандағы қысқа мерзімді премьерлігі осыған айқын дәлел болды. Қазіргі жағдайда АҚШ пен басқа да елдердің экономикасына қажет емес нәрсе – бұл облигациялар нарығындағы, банк секторындағы, сақтандыру компанияларындағы, хедж-фондтар мен өзге де ірі қаржы институттары мен секторларындағы тұрақсыздық.
Күмәнді перспективалар
Трамп жуырда Пауэллді қызметтен босатуға қатысты айтқан мәлімдемелерінен бас тартқандай. Егер бұл уақытша бітім сақталатын болса, ол қаржы нарықтарын біразға дейін тыныштандыруы мүмкін. Бірақ Пауэллдің өкілеттік мерзімі 2026 жылғы мамырда аяқталады, ал нарық қатысушылары биылғы жылдың соңына қарай-ақ келесі қадам не болатынын білгісі келеді.
АҚШ президенті Сенаттың мақұлдауымен ФРЖ басқарушылар кеңесінің барлық мүшелерін, соның ішінде төрағаны да тағайындайды. Өз өкілеттігі аясында президент өзіне тиімді саясат жүргізетін үміткерлерді ұсынуға құқылы — дәл осындай тәсілді кезінде Ричард Никсон да қолданған.
Трамп әкімшілігі билікті атқарушы тармақта бұрын-соңды болмаған дәрежеде орталықтандыруға қол жеткізді — енді кез келген нормативтік шешім, маңыздылығына қарамастан, жоғарыдан мақұлдануы тиіс.
Биылғы ақпанда қабылданған жарлық федералды агенттіктердің дербестігін іс жүзінде жойып, АҚШ әкімшілігіне ФРЖ-ның ақша-несие саясатына қатысы жоқ барлық шешімдеріне толық бақылау орнатуға мүмкіндік берді. Бұл алаңдаушылық тудырып отыр, өйткені банктердің резервтеріне (активтерде көрсетіледі) және олардың міндеттемелерін жабуға арналған капиталына қатысты реттеулер қаржылық тұрақтылықты қамтамасыз етуде шешуші рөл атқарады және ақша-несие саясатына да ықпал етеді.
Дегенмен, ақпандағы жарлық бұл саланы Конгресс берген мандат негізінде шешім қабылдайтын орталық банктің өзі мен оның өкілдері, сондай-ақ кәсіби сарапшылар командасының құзырында қалдырды. Егер әкімшілік болашақта бағытын өзгертіп, олардың беделіне нұқсан келтірсе, «салмақты себептермен» шеттетсе немесе қандай да бір жолмен жұмысына араласса, оның салдарын түбінде барлығымыз тартуымыз мүмкін. Ал мұндай ахуалдың құны өте қымбатқа түседі.
