Арсенал тұйыққа тірелді: АҚШ қорғаныс индустриясының үстемдігіне төніп тұрған үш қауіп

2024 жылы АҚШ қару-жарағының сатылымы рекордтық 300 миллиард долларға жетті, алайда JPMorgan-ның Геосаясат орталығының мәліметі бойынша АҚШ-тың қорғаныс нарығындағы ұзақ мерзімді үстемдігі қазір қауіп-қатерге ұшырауда. «Әлемдік қайта қарулану дәуірі» атты есепте сарапшылар АҚШ әскери-өнеркәсіптік кешенінің жүйелі әлсіз тұстарын сипаттайды: технологиялық артта қалу, ірі державалар арасындағы бәсекелестік (онда АҚШ ұтылып жатыр) және одақтастардың қорғаныс саласындағы тәуелсіздікке ұмтылысы.

JPMorgan-ның пікірінше, АҚШ әскери стратегиясы жүйелі мәселеге тап болды: онжылдықтар бойы Пентагон сирек кездесетін және аса қымбат қаруларға сүйенсе, бүгінгі әскери қақтығыстарда жеңіс қолжетімді технологиялық шешімдерді тезірек енгізіп, кеңейте алатындарға тиесілі болады.

Сарапшылар Украинадағы соғыс осы мәселені айқын көрсетті деп есептейді: Батыстың дәл бағытталатын жүйелері өте қымбат, ал Ресей гипердыбыстық зымырандарды арзан дрондармен үйлестіріп, әрбір шабуылдың шығынын азайтады. Шығындардың теңгерімсіздігі басқа қақтығыстарда да айқын: «Қызыл теңізде АҚШ Хуси дронға қарсы әрбір перехваттаушы зымыранға (SM-6 зымыранының бағасы 4,3 миллион долларға дейін жетеді) миллиондаған доллар жұмсайды, ал Хуси дронның бағасы 2 000-нан 50 000 долларға дейінгі аралықта».

Суық соғыстан кейінгі онжылдықтардағы консолидация қорғаныс өнеркәсіптік базасын 51 компаниядан «Үлкен Бестікке» дейін қысқартты: Lockheed Martin, Boeing, Raytheon, Northrop Grumman және General Dynamics. Саланың физикалық инфрақұрылымы ағымдағы тапсырыстарға оңтайландырылғандықтан, бос қуат жоқ. Рокетті қозғалтқыштардан бастап ядролық сүңгуір қайық компоненттеріне дейінгі көптеген маңызды жүйелерді өндіру үшін АҚШ-та көбінесе тек бір ғана жұмыс істеп тұрған өндірістік желі қалған. Өндірісті кеңейту арнайы құюдан микроэлектроникаға дейінгі ұзақ мерзімді тапсырыстарды қажет ететін машиналар мен жабдықтардың тапшылығына байланысты тежеліп отыр.

Anduril, Palantir және SpaceX сияқты коммерциялық компаниялар озық технологиялық шешімдерді тез жеткізе алады, бірақ оларды ірі көлемде жан-жақты жүйеге біріктіру Пентагон үшін әлі де қиын міндет болып табылады. АҚШ-тың мемлекеттік сатып алу жүйесі бюджеттік циклдерге байланысты болғандықтан, жылдармен емес, айлармен өлшенетін коммерциялық технологиялардың қарқынына ілесе алмайды.

Сонымен қатар, АҚШ шикізат – сирек кездесетін металдар, зымыран отыны, арнайы химикаттар мен жартылай өткізгіштер – үшін бірнеше жеткізушілерге қатты тәуелді, бұл бағаның күрт өсуіне және өндіріс кестесінің болжамсыз болуына әкеледі. Үшінші және төртінші деңгейдегі шағын қосалқы мердігерлер жиі кадр тапшылығына ұшырап, болашақ тапсырыстар үшін қуатты кеңейту немесе жабдық сатып алуға қаржылық тұрақтылыққа ие емес. Нәтижесінде олардың деңгейіндегі кез келген жергілікті бұзылыс — компоненттерді жеткізудің кешігуінен бастап еңбек ресурстарының тапшылығына дейін — бүкіл мемлекеттік бағдарламаны тежеп, шағын жеткізушілерді шешілмейтін тосқауылдарға айналдырады.

Дәнекерлеушілер, машина операторлары, өнеркәсіптік техникалық қызмет көрсету мамандары және басқа да білікті мамандарды қамтитын білікті жұмысшылардың өткір тапшылығы өндірісті кеңейтуге де кедергі келтіріп отыр. «2030 жылға қарай АҚШ өндіріс саласында 2 миллионнан астам жұмысшы тапшылығына тап болуы мүмкін, бұл экономикаға жыл сайын 1 триллион долларға дейін шығын әкелуі мүмкін», – деп есептейді JPMorgan талдаушылары.

JPMorgan-ның пікірінше, АҚШ Қытаймен стратегиялық бәсекелестікте жеңіліп жатыр, себебі ол Бейжіңнің қару өндіру қарқынына ілесе алмайды.

Қытай дрондардың легінен гипердыбыстық қабілеттерге дейінгі технологияларды белсенді түрде дамытып жатыр және 2035 жылға қарай АҚШ-пен ядролық теңдікке қол жеткізуді мақсат етеді. Қытай кемелер саны жағынан әлемдегі ең ірі флотты құрды: жаһандық кеме жасау көлемінің 53%-ы Қытайға тиесілі, ал АҚШ-қа – 0,1%-ға. Қытайдың кеме жасау қуаты АҚШ-тікінен 200 есе артық. JPMorgan есебі ерекше атап көрсетеді: «Бейжіңнің әскери модернизациясы тек ілесуге ғана емес, АҚШ-ты басып озып, оның ұзақ жылдар бойғы артықшылықтарын бейтараптандыруға бағытталған».

Жағдай CRINK тобының (Қытай, Ресей, Иран және Солтүстік Корея) құрылуымен ушығып кетті, оның мүшелері Батыстың экспорттық бақылауын айналып өту үшін технологиялар мен ресурстарды алмастырып отыр. JPMorgan мәліметі бойынша, CHIPS Act сияқты АҚШ-тың реттеу шаралары бұл үрдісті тек бәсеңдете алады, бірақ оны тоқтата алмайды.

АҚШ-тың одақтастарының қорғаныс саласында тәуелсіздікке ұмтылуы Вашингтонның ықпалын әлсіретіп жатыр, ол онжылдықтар бойы серіктестерінің америкалық жабдықтарға тәуелділігіне негізделген. Еуропа мен Азия «американдық тауарларды сатып алу» саясатынан бас тартып, өз өндіріс желілері мен ғылыми-зерттеу және әзірлеме жұмыстарына басымдық беріп жатыр.

2024 жылы 300 миллиард доллардан асқан АҚШ қару-жарағын сату ұзақ уақыт бойы «Buy American» стратегиясының «хало эффектісіне» және терең өзара үйлесімділіктің артықшылықтарына сүйеніп келді. Алайда уақыт өте келе шығындар, жеткізу мерзімдері мен саяси сенімділікке қатысты өсіп келе жатқан алаңдаушылық АҚШ-тың нарықтағы үлесіне және сонымен бірге оның стратегиялық ықпалына нұқсан келтіруі мүмкін.

Жапония мен Оңтүстік Кореяның қорғаныс компаниялары қазірдің өзінде америкалық әріптестеріне қарағанда қарқынды өсім көрсетіп отыр: олардың жылдық табысы 2022 жылдан бері 25%-ға өсті (америкалық фирмаларда бұл көрсеткіш 15%-ды құрайды). Еуропаның өзін-өзі қамтамасыз етуге ұмтылысы да АҚШ-тың экспорттық табыстарына қауіп төндіріп отыр. Жаңа ЕО қаржыландыру механизмдері бюджетті ішкі өндіріске бағыттауға арналған, бұл америкалық жеткізушілермен онжылдықтар бойы қалыптасқан байланыстарды әлсіретіп отыр. Бұл саясат АҚШ мердігерлерін дәстүрлі нарықтары мен ортақ ресурстарға қол жеткізу мүмкіндігінен айыруда. JPMorgan атап өткендей, қысқа мерзімді тәуекелдер аз болса да, болашақта нарық үлесін жоғалту АҚШ-тың стратегиялық ықпалына ауыр соққы болады.

Сонымен қатар, JPMorgan серіктестердің қорғаныс шығындарын өз шекараларымен шектеуге тырысуы жаһандық деңгейде ұжымдық қауіпсіздікке қауіп төндіреді деп есептейді: «Егер одақтастардың қорғаныс саласына инвестициялары елдер бойынша бөлініп кетсе, нәтиже шынайы автономия емес, керісінше операциялық үйлесімділіктің төмендеуі, шығындардың қайталануы және ұжымдық дайындықтың әлсіреуі болуы мүмкін».

JPMorgan хабарлауынша, Вашингтон жүйелік дағдарысты мойындап, 2025 жылғы қарашада қарулы күштерді қайта жарақтандыруды жеделдету мақсатында қорғаныс-өнеркәсіп кешенін реформалауды бастады. Жаңа атқарушы бұйрықтар Пентагонға сатып алу рәсімдерінде икемділік береді және технологиялық стартаптарға жол ашады. Департамент портфельдік басқаруға көшіп, монополияларға тәуелділікті жою мақсатында әрбір негізгі бағдарламада кемінде екі бәсекелесті сақтап отыруға міндетті.

Алайда JPMorgan бұл шаралар жеткіліксіз деп есептейді, себебі АҚШ-тың мемлекеттік сатып алу жүйесі қолжетімді технологиялар мен аса күрделі платформаларға бірдей ережелер жиынтығын қате қолдануға тырысады. Сарапшылар жоғары технологиялық шешімдерді – тез көлемін кеңейтіп, аз шығынмен ауыстыруға болатын – бөлек «жылдам» сатып алу рәсімін қажет етеді деп есептейді. Алайда қазіргі уақытта инвестициялардың басым бөлігі бірнеше жылдық өндіріс циклдары бар аса күрделі жүйелерге бағытталып келеді, олар өздерінің сипаты бойынша жаппай өндіріле алмайды. Пентагон инвестицияларын өндіріс шындығымен үйлестірмейінше, АҚШ қорғаныс өнеркәсібі заманауи қауіп-қатерлерге жедел жауап бере алатындай қару-жарақ өндіре алмайды, – деп түйіндейді есеп авторлары.