Балалық шақ ақшамен қарым-қатынасты қалай қалыптастырады

Кейде байқайсыз ба: әртараптандыру мен ұзақмерзімді стратегияның маңызын жақсы білсеңіз де, бір сәтте эмоцияға беріліп, «қызған» компанияның акциясын сатып аласыз да, алғашқы түзету кезінде сол акциядан асығыс құтыласыз.

Немесе керісінше — инфляция табысты жұтып жатқанын біле тұра, жылдар бойы қор нарығына жоламай, ақшаны тек депозитте сақтайсыз.

Неліктен бұлай?

Жауап тек экономикалық жаңалықтарда немесе оларды қалай талдағаныңызда емес. Оның түп-тамыры — сіздің ақшаға деген ішкі көзқарасыңызда, бейсаналы түрде қалыптасқан сенімдерде жатыр. Психологияда олар money scripts — ақша сценарийлері деп аталады.

Осы ұғымды «Тақтар ойыны» сериалындағы кейіпкерлер арқылы түсіндіріп көрейік.

«Ланнистерлер әрқашан қарызын қайтарады»: ақша сценарийлері қайда және қалай қалыптасады?

Бұл тіркес — жай ғана әдемі сөз емес, Ланнистерлер әулетінің болмысын айқындайтын қағида. Бұл — ұрпақтан ұрпаққа беріліп, шешімдерге ықпал ететін терең ақша сценарийінің көрінісі.

Қаржы психологиясын зерттеген Брэдли Клантц пен Сони Брэдлидің еңбектеріне сүйенсек, мұндай сценарийлер көбіне балалық шақта қалыптасады және бірнеше жолмен санамызға орнығады.

Біріншіден, ата-ананы бақылау арқылы.

Бала ата-анасының ақша үшін жиі жанжалдасқанын көрсе немесе керісінше, ақшаны есепсіз жұмсағанын байқаса, оның санасында ақшаға қатысты белгілі бір үлгі қалыптасады. Көрінгеннің артында жасырын қорқыныш немесе шешілмеген мәселе жатуы мүмкін.

Екіншіден, ақшаға байланысты травмалар арқылы.

Жұмыстан айырылу, банкроттық, өмір деңгейінің күрт төмендеуі — мұндай оқиғалар отбасында ғана емес, баланың санасында да терең із қалдырады. Ол есейсе де, сол әсер бейсаналы түрде бірге жүреді.

Үшіншіден, тікелей үйрету арқылы.

«Ақша — барлық жамандықтың басы» немесе «Бай адамдар адал емес» деген сияқты сөздер бала санасында заңдылық ретінде бекіп қалады.

Қор нарығында дәл осы бейсаналы сенімдер алдыңғы қатарға шығып, ұзақмерзімді мақсаттарға қайшы келетін шешімдерге алып келеді.

Өткен шақ жазылып қойған, бірақ сценарийді өзгертуге болады

Балалық тәжірибе — біздің күнделікті мінез-құлқымызды басқаратын үлгілер жиынтығы. Бір үлгі қаншалықты жиі «жұмыс істесе», соншалықты берік орнығады. Ал егер ол тәжірибе жағымсыз болса, ақшаға қатысты мінез-құлықтық бұзылыстар пайда болады.

Брэдли Клантц және оның әріптестері осындай дисфункционалды сценарийлерді төрт негізгі топқа бөледі.

1. Ақшадан қашу — Money Avoidance

Роберт Баратеон

Роберт Баратеон — Жеті Патшалықтың королі, шексіз билік пен ресурсқа ие тұлға. Соған қарамастан, ол үшін ақша құндылық емес, жалықтыратын міндет қана болды. Ол қаржыны басқарудан саналы түрде қашып, жауапкершілікті өзгелерге тапсырды. Соның салдарынан Темір Тақ Ланнистерлер мен Темір банкке тәуелді болып, қарызға батты.

Мұндай адамдар бейсаналы түрде ақшаны зұлымдықтың көзі деп қабылдайды немесе өздерін бай болуға лайық емес санайды. Сондықтан олар қаржымен мүмкіндігінше аз байланыс орнатуға тырысады.

Инвестицияда бұл әрекетсіздік арқылы көрінеді: нарықты зерттемеу, инвестициядан бас тарту, қаражатты тек төмен табысты шоттарда сақтау. Тәуекел олар үшін рұқсат етілмейтін деңгейде қауіпті болып көрінеді.

Роберт үшін бұл немқұрайдылық мемлекеттің тұрақтылығын шайқалтты.

2. Ақшаға табыну — Money Worship

Петир Бейлиш (Мизинец)

Петир Бейлиш үшін ақша мен билік — ажырамас ұғымдар. Тегі жоқ отбасынан шыққан ол байлық пен ықпал жинау арқылы ғана қауіпсіздік пен мәртебеге қол жеткіземін деп сенді.

Оның барлық қаржылық қадамдары тәуекелі жоғары, алыпсатарлық сипатта болды. Ол байлық бәрін шешеді, тіпті патшалықты да сатып алуға болады деп ойлады.

Бұл сценарийдің негізінде «көп ақша — барлық мәселенің шешімі» деген сенім жатыр. Мұндай инвесторлар тез әрі мол табысқа ұмтылады, қауесет пен «хайпқа» сенеді, нарықты басып озуға тырысады. Нәтижесінде портфель тұрақтылығынан айырылады.

3. Ақша — статус — Money Status

Серсея Ланнистер

Серсея үшін байлық — биліктің, өміршеңдіктің және жеке құндылықтың белгісі еді. Тіпті қарызға белшеден батса да, ол өз үйінің әл-ауқатты екенін көрсетуге тырысты.

Оның саясаты экономикалық тиімділікке емес, күш пен үстемдікті көрсетуге бағытталды. Қымбат соғыстар мен тәуекелі жоғары қарыздар — осы әлсіздікті жасырудың тәсілі болды.

Мұндай адамдардың өзін-өзі бағалауы ақшамен тығыз байланысты. Олар инвестицияны нәтиже үшін емес, басқаларға әсер ету үшін жасайды. FOMO — мүмкіндікті өткізіп алу қорқынышы — оларды шыңында сатып алып, дүрбелеңде сатуға итермелейді.

4. Ақшаға сақтық — Money Vigilance

Тирион Ланнистер

Тирион үшін байлық емес, білім мен есеп маңызды болды. Қаржы министрі ретінде ол алдымен нақты жағдайды зерттеп, содан кейін ғана шешім қабылдады. Ол қауіпсіздік байлықта емес, тәуекелді басқаруда екенін жақсы түсінді.

Осындай ұстанымды оның әкесі Тайвин Ланнистер де ұстанды. Ол байлықты сән-салтанат үшін емес, отбасының қауіпсіздігі мен беделінің кепілі ретінде қарастырды.

Бұл сценарий сақтықты, тәртіпті қалыптастырады. Алайда шектен тыс болған жағдайда, шамадан тыс консервативтілікке әкеледі. Мұндай инвесторлар ұзақ мерзімі бола тұра, тәуекелден бас тартып, табысы төмен активтерге жабысып қалады.

«Өлген нәрсе қайта өлмейді»: ақша сценарийін қалай қайта жазуға болады?

Ақша сценарийлері өзгермейтін заң емес. Өткенді өзгерту мүмкін емес, бірақ оның бізге әсерін өзгертуге болады. Себебі сценарий — бұл сенім. Ал сенімді өзгертуге болады.

Бұл процесс когнитивті қайта құрылымдау деп аталады және когнитивті-мінез-құлықтық терапияның негізінде жатыр.

Алдымен — саналы түрде байқау.

Ақшаға қатысты эмоциямен қабылданған әр шешімде қандай ой жүргенін бақылау керек. Қаржылық күнделік бұл жерде өте пайдалы.

Келесі қадам — сенімді күмәнға алу.

«Байлық қауіпті» деген ой рас па? Оған қандай дәлел бар? Қарсы дәлел ше? Бұдан да шынайы, пайдалы ой болуы мүмкін бе?

Соңғысы — жаңа сценарий құру.

Мысалы, «әр тиынды сақтау керек» деген ойдың орнына: «Мен ұзақмерзімді жоспармен инвестиция жасап, өзімді қауіпсіз сезінемін» деген сенімді қалыптастыру.

Сөз соңында. Ақшамен қарым-қатынасыңыз — сіздің ішкі әлеміңіздің айнасы.

Өз ақша сценарийіңізді түсінген сәттен бастап, сіз нарықпен күресуді емес, мақсаттарыңыз бен құндылықтарыңызға сай әрекет етуді үйренесіз.

Ал дәл осы үйлесім — нағыз, ұзақмерзімді қаржылық табыстың негізі.