Ережесіз жасанды интеллект: Anthropic пен Пентагон арасындағы қақтығыстан алынған сабақтар — пікір мақала
Әлемдік аренада барлық елдерге ірі технологиялық компаниялармен күресудің қажеті жоқ. Алайда өз елімізде үкіметтер алдымен өз істерін реттеп, айқын ережелер қабылдап, олардың орындалуын қамтамасыз етуі тиіс — Габриэла Рамос
Anthropic пен АҚШ Президенті Дональд Трамп әкімшілігі арасындағы дау жасанды интеллектіні реттеудің қазіргі күйінің қаншалықты мәселелі екенін айқын көрсетті. Жекеменшік компания әлемдегі ең қуатты әскери күштен де этикалық шектеулерді сақтауға көбірек мән беретінін айқын көрсетті — деп жазады Project Syndicate бағанасында Әлеуметтік маңызы бар қаржылық ақпаратты жариялау және теңсіздік жөніндегі жұмыс тобының тең төрағасы Габриэла Рамос.
Ірі технологиялық компаниялар жасанды интеллектке қатысты ережелерді белгілемеуі керек.
Наурыздың басында АҚШ Қорғаныс министрлігі Anthropic-ті «жабдықтау тізбегіндегі тәуекел» деп таныды. Бұл ерекше шешім компания өз технологиясының америкалықтарды жаппай бақылау немесе толық автономды қаруларда қолданылмауын болдырмау үшін қауіпсіздік шараларын талап ете бастағаннан кейін қабылданды. Жауап ретінде Пентагон Anthropic-ті ұлттық қауіпсіздікке қауіп төндіретін шетелдік ұйымдарға арналған тізімге қосты.
Anthropic осы шешімге қарсы шағым түсірді (және жеңілді — Oninvest ескертуі)
Антропотикалық мотивтер туралы не ойласаңыз да, бұл оқиға басқару қағидаларының қаншалықты алуан түрлі болатынын көрсетеді. Егер негізгі этикалық кепілдіктерді сақтау міндеті жеке компанияларға жүктелсе, бұл қоғамдық мүддені ықтимал қауіпті технологиялардан қорғауға арналған жүйелердің сәтсіздікке ұшырап жатқанын білдіреді.
Үндістандағы ақпан айындағы AI Impact саммиті көрсеткендей, курс өзгертуге әлі де кеш емес екені үміттендіреді. Әлемнің түкпір-түкпірінде стартаптар қауіпсіз әрі этикалық қолдануға арнайы бағытталған жүйелерді әзірлеуде, ал азаматтық қоғам ұйымдары
AI-ды әйелдер мен қыздарға қарсы зорлық-зомбылық сияқты өзекті әлеуметтік мәселелерді шешу үшін қолдануда. Сонымен бірге соңғы жылдары AI бағдарламаларының құны 90%-ға дейін төмендеп, ашық бастапқы кодты экожүйелердің кеңеюі осы қуатты құралдарды шағын ойыншыларға да қолжетімді етіп отыр.
Бұл – көпшілігіміз ұзақ уақыт бойы күткен жасанды интеллект революциясы: демократиялық құндылықтар мен адам құқықтарына құрмет көрсетуге негізделген технологиялық прогресс. Бұл тұжырымдама ЮНЕСКО-дағы «Жасанды интеллект этикасы жөніндегі ұсыныстар» (өзінің түріндегі алғашқы жаһандық құжат) және ЭЫДҰ-дағы «Жасанды интеллект қағидалары» бойынша менің жұмысымның негізін құрады.
Үндістанның тәжірибесі қоғам мүддесі үшін жасанды интеллектіні пайдалануға ұмтылатын елдерге пайдалы мысал болып табылады. Цифрлық қоғамдық инфрақұрылымға, атап айтқанда Aadhaar биометриялық сәйкестендіру жүйесіне және «Бірлескен төлем интерфейсі» (UPI) жүйесіне белсенді түрде инвестиция салу арқылы ел технологияны азаматтардың күнделікті қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін кең ауқымда қолдануға болатынын көрсетті.
Дегенмен, Anthropic-пен дау жасанды интеллектіні ақылға қонымды реттеу мен биліктің инвестиция тартуға деген ұмтылысы арасындағы өсіп келе жатқан шиеленісті көрсетеді. Қазіргі таңда озық жасанды интеллект саласында көш бастап тұрған бірнеше америкалық компанияның бизнес-модельдері өз араларында да, қытай әріптестерімен де қатал бәсекелестікке негізделген, ал билік оларды қорқытып жіберетін ережелерді енгізуге асықпайды.
Бұл үрдістер өткен жылы Парижде өткен AI Action Саммитінде айқын көрінді; баспасөз хабарламаларында Францияның ірі технологиялық компаниялардан алған инвестициялық уәделеріне назар аударылды, ал Current AI және Спорт арқылы тұрақты даму коалициясы (CSDTS) сияқты қоғамдық маңызы бар бастамалар назардан тыс қалды.
Нәтижесінде мұндай саммиттер үкіметтердің деректер орталықтарына инвестициялар мен келісімдерді жариялайтын платформаларға айналуда. Үндістанда өткен AI Impact саммитінен кейінгі басты сурет – премьер-министр Нарендра Модидің Alphabet компаниясының бас директоры Сундар Пичай, OpenAI-дың Сэм Альтман және Anthropic-тің Дарио Амодей сынды технологиялық компаниялардың басшыларымен қоршалған фотосуреті болды.
Осы бастамалардың бастапқы мақсаты – трансформативті технологиялар саласында көпжақты ынтымақтастықты дамыту болды. Олардың инвестиция тарту алаңдарына айналуы мағыналы бақылауды қамтамасыз етудің қаншалықты қиынға айналғанын көрсетеді.
Билік органдары ерікті нұсқаулықтардан бастап міндетті заңнамалық нормаларға дейінгі әртүрлі тәсілдерді сынап көрді, мысалы, Еуропалық Одақтың «Жасанды интеллект туралы» заңы. Алайда геосаяси бәсекелестік пен коммерциялық мүдделер үкіметтерді төменгі шекке жарысуға итермелеуде.
Иә, барлық елдерге жаһандық аренада ірі технологиялық компаниялармен күресу міндетті емес. Алайда өз елінде үкіметтер айқын ережелер қабылдап, олардың орындалуын қамтамасыз ету арқылы өз ісін реттеуі тиіс.
Мен не істеуім керек?
Мемлекеттік сатып алу – бұл мықты рычаг, ол ЭЫДӨ елдерінің ЖІӨ-сінің шамамен 13%-ын құрайды. Сатып алу шарттарына деректерді жергілікті сақтау мен алгоритмдік ашықтық талаптары, сондай-ақ зиянды алгоритмдік шешімдерге шағымданудың тиімді механизмдерін құру талаптары енгізілуі мүмкін. Сонымен қатар жоғары тәуекелді жүйелерді енгізу алдында олардың қауіпсіздігін сынақтан өткізуді міндеттеуге болады, осылайша этикалық стандарттарды сақтайтын компанияларды марапаттап, сақтамайтындарды шығармай қоюға мүмкіндік туады.
Бірақ сатып алу ғана жеткіліксіз; келесі қадам – заңнама қабылдау.
Билік органдарының ең маңызды қадамдарының бірі – жасанды интеллект жүйелерінің ешқашан заңды жауапкершілікке тартылатын тұлғалар ретінде танылмауын қамтамасыз ету. Жауапкершілік әрқашан адамға немесе ұйымға жүктелуі тиіс.
Келісімсіз деректерді жинауға, жаппай бақылауға және адамдарды профильдеу мен саяси манипуляция жасау үшін жасанды интеллектіні пайдалануға қатаң тыйым салынуы тиіс.
Әрбір ел өзінің негізгі жасанды интеллект модельдерін әзірлеуге қауқарлы емес, сондай-ақ әрбір ел мұны жасауға тырыспауы керек. Тағы бір практикалық тәсіл – жергілікті тілге, қажеттіліктерге және құндылықтарға бейімделген кішігірім, ашық бастапқы кодты модельдерге инвестиция салу. Мұндай стратегияға инвестициялар, институттар, инфрақұрылым және тиісті қызығушылықтарды дамыту (аталмыш «төрт I») қажет болса да, ол кең ауқымды нәтижелерге қол жеткізуге мүмкіндік береді.
Қазіргі уақытта Еуропалық «ЖИ туралы заң» осы тәсілді қолданудағы ең амбициялық әрекет болып табылады. Сыншылар оны бюрократиялық әрі ауыртпалықты деп сынап, Еуропалық Комиссияны оның күшінде енгізуін кейінге шегеруге мәжбүрлеуде. Дегенмен бұл заңнама негізгі қағиданы растайды: технология заңнан жоғары тұра алмайды. Фармацевтикалық компаниялар жаңа дәрілерді шығарғанда қауіпсіздік стандарттарын сақтауы тиіс, ал құрылыс компаниялары салған көпірлерінің құрылымдық беріктігін тексеруі қажет. Жоғары тәуекелді жасанды интеллект жүйелері де дәл сондай қатаң бақылаудан өтуі тиіс.
Жасанды интеллекттің даму қарқыны осы тапсырманың шұғылдығын айқындайды. Мұндай негізді қалыптастыра алмаған елдер қазіргі технологиялық жарыста ғана артта қалмайды. Құдретті елдер нәтижені барған сайын анықтайтын, ал жауапкершілік міндетті емес болатын әлемде олар жаңа технологиялардың қалай қолданылатынын бақылаудан айырылу қаупі бар.
Жақсы жаңалық – үкіметтер мен тұтынушылардың әлі де белгілі бір ықпал ету мүмкіндігі бар.
Нарықтарға қол жеткізу елдерге жасанды интеллект өнімдерін енгізу тәсіліне нақты ықпал ету мүмкіндігін береді, ал азаматтық қоғам ұйымдары үйлестірілген қоғамдық қысым корпорациялардың әрекетін қалай өзгерте алатынын үнемі көрсетеді.
Демократиялық қоғамдар өз құндылықтарын қорғауды жекеменшік компанияларға тапсыра алмайды. Олар әрекетсіздіктің шығыны тым жоғары болмай тұрып, мұндай әрекетке бармауға мүмкіндік беретін институттар, заңдар мен механизмдерді құруы тиіс.
Автордыңкөзқарастары редакциялық топтың көзқарастарымен сәйкес келмеуі мүмкін.
@Project Syndicate, 2026.
