Homo economicus пен homo sapiens: неге біз әрдайым ақылмен инвестиция жасамаймыз?
Қаржы нарықтарында не болып жатқанын түсіну үшін, алдымен инвесторлардың миында не жүргенін түсіну керек. Психолог Михаил Тегиннің ойынша, қаржы нарығы экономика жағдайынан гөрі адамның жүйке жүйесін көбірек көрсетеді. Неліктен оқулықтағы “идеалды рационалды адам” шын өмірде жұмыс істемейді, өмір салтымыз бен қалтамыздың қалыңдығы қалай байланысты, “біз бәріміз балалық шақтанбыз” деген сөз нені білдіреді? Oninvest осы себептер туралы сериялы мақалалар бастайды. Біз үшін рационалдылық теорияда ғана қалады, ал эмоциялар мен ойдағы бұрмаланулар баға мен нарық көпіршіктерінің шынайы себебі болады. Бұл — бірінші мақала.
Неге классикалық экономикалық теория жұмыс істемейді?
Ұзақ уақыт бойы экономика ғылымы homo economicus — «экономикалық адам» моделіне негізделді. Бұл модель XVIII–XIX ғасырларда қалыптасқан, оны енгізген — ағылшын ғалымы Адам Смит. Бұл модель «нарықтың көрінбейтін қолы» деген ұғыммен танымал.
Бұл модель бойынша әлемде бәрі алдын ала болжанатын болуы тиіс. Инвесторлардың толық ақпараттары бар. Олар компания, нарық, геосаясат туралы бәрін біледі. Олар суперкомпьютерлер сияқты, миллиардтаған айнымалыны жедел өңдеп, активтің әділ бағасын әрдайым дәл есептей алады.
Мақсат — пайда мен энергияны барынша арттырып, тәуекелді минималды ету. Эмоцияға орын жоқ: homo economicus әлеміндегі инвесторлар үрейге, ашкөздікке, топтық әсерге ермейді. Олардың әрекеттері әрдайым рационалды деп қабылданады. Бірақ шын өмірде адам — homo sapiens.
Нарық пен сезімдер
1987 жылғы 19 қазанда Dow Jones Industrial Average индикаторы 22,6%-ға түсті. Бұл оның тарихындағы ең күрт бір күндік құлдырау. Соғыс та, банкроттық та, макроэкономикалық ауыртпашылықтар да болған жоқ. Бірақ қорқыныш болды және оның таралу жылдамдығы таңқаларлық еді.
Инвесторлар болашақтағы табысты есептеген соң емес, басқалардың сатқанына қарап, акцияларын сата бастады. Шешімдер анализ арқылы емес, сезім арқылы қабылданды: “егер мен қазір сатпасам, одан да жаман болады” деген үрей. Қорқыныш тезірек дүрбелеңге айналды. Бұл дүрбелең шынайы ақпараттың орнына басты.
Ақылымызды шайқап, бізді шатастыратын екі үлкен күш бар. Олар — эмоциялар және когнитивтік бұрмаланулар. Осыны, сондай-ақ бағалы қағаз эмитенті туралы ақпаратты білу пайдалы.
Эмоциялар бағаны қалай өзгертеді
Қорқыныш — адамның өмірімен байланысты сақтандыру механизмі. Бірақ нарықта ол мүлде басқаша жұмыс істейді. Бұл эмоция — “аффект” деп аталатын, жылдам әрі күшті психофизиологиялық реакция.
2008 жылы ірі қаржы ұйымдары құлап, нарықта қарыз беру бәсеңдеді. Барлығы борыш беруден қорықты. Бұл — әлемдік қаржы дағдарысына алып келді.
Тағы бір әйгілі құбылыс — FOMO (Fear of Missing Out, “пайданы жіберіп алу қорқынышы”). Инвесторлардың мінез-құлқындағы зерттеулер арасында ең өзекті.
Қуаныш, мақтаныш, алаңдау — қорқыныштың “балалары”. Олар да шешімдерге әсер етеді. Мысалы, табысты инвестиция жасап, мақтану адамды өсіп жатқан активті сатуға кедергі жасайды: “мен осылайша «талантты инвестормын» деп ойлаймын” деген өзіндік образды сақтағысы келеді.
Керісінше, мақтаныш шығынды мойындауға да кедергі болуы мүмкін. Бұл өзін дұрыс бағаламаудың, “нарық алдында жеңілгенімнің” мойындалуы сияқты көрінуі мүмкін. Бұған криптовалюта тарихы мысал.
Алаңдау (“бұрынғысын сақтап қалам ба?” деген сияқты) кейде шешім қабылдауды “қатып қалумен” аяқтайды.
Нарық өсіп жатқан кезде бізде ашкөздік пайда болуы мүмкін — тәуекелдерді елемей, “шарықтау” кезінде сатып аламыз. Бұл — классикалық дотком көпіршігі мысалы. 1990‑жылдардың соңында инвесторлар интернет компанияларының акцияларын жаппай сатып алды, тек қана технологияға еліктеп, компаниялардың нақты пайдасы жоқ екенін елемеді.
Бұл — қазіргі ЖИ‑ға деген қызығушылықты еске салады ма? Белгілі бір деңгейге дейін акция бағасы рекордтық биіктікке жетті. Бірақ 2000 жылдың наурызында ашкөздік қорқынышқа ауысып, көпіршік жарылды. Индекс NASDAQ Composite 78%-дан астам құлдырады. Инвесторлар шамамен 5 триллион доллар жоғалтты.
Зерттеулер көрсеткендей, пайда үшін сезінетін қуанышпен салыстырғанда — жоғалту сезімі шамамен 2–2,5 есе күшті.
Басқалардың байып жатқанын көріп, бізде де солай болуға деген ұмтылыс пайда болады — әлеуметтік қысым мен “психологиялық жұқпа” баға көпіршіктерінің пайда болуына себепші.
Ми мен нарық: біз не көргіміз келсе — соны көреміз
Екінші үлкен күш — когнитивтік қателіктер. Біздің ми — өте ақылды, бірақ жалқау. Ол үнемі жаңа ақпаратты толық талдамайды, бұрынғы тәжірибесі негізінде «сілтемелер» қолданады.
Мысалы:
— растау қателігі (confirmation bias): біз өз сенімімізді растайтын ақпаратты ғана іздеп, есте сақтаймыз. Егер инвестор акция өседі деп сенсе — ол тек сол пікірді қолдайтын материалдарды оқиды, сынайтындарын елемейді.
— «байлау» әсері (anchoring effect): алғашқы естіген ақпаратқа тым қатты сенеміз. Болашақтағы маңызды деректер еленбеуі мүмкін.
— артық сенімділік (overconfidence): инвестор өз білімін және қабілетін артық бағалап, “мен бәрін жақсы білемін” деп ойлайды. Соның салдарынан тәуекел көп мәмілелерге барады.
Не істеу керек?
Рационалды адам — әдемі теория ғана. Шындығында біз — эмоциялар, қорқыныш, ашкөздік, ой қателіктері араласқан күрделі адамдармыз.
Нарықтағы “көрінбейтін қол” — эмоциялар мен когнитивтік бұрмаланулар. Олар бағаны, нарықты, көпіршіктерді жасайды, паника тудырады, логикаға қарсы шешімдерге итермелейді.
Сондықтан нарық туралы ақпарат аз болса да, оны көп ақпараттармен жабудың орнына — ақылды инвестор өзін тануы керек. Ондай адам миы қалай жұмыс істейді, психикасы қалай қалыптасқан соны түсіну керек.
Иррационалдылық өзінен-өзі кетпейді. Бірақ оған бағынуға болады. Егер оған үйренсек — инвестиция шешімдері саналы, байыпты және тиімді болады.
