Инвесторлардың назары: Қазақстандағы Euroclear жүйесімен байланыс нені білдіреді?

«Жаңа әлемді ашыңыз» – осы тақырыппен Bank of America (BoFa) Ұлттық Банктің 2027 жылдан бастап Қазақстан үкіметтік облигацияларын халықаралық Euroclear жүйесіне қосу ниеті туралы хабарландыруына арналған есеп жариялады. «Жергілікті облигация нарығын Euroclear жүйесіне қосу резидент еместердің кең ауқымды тобы үшін шамамен 60 миллиард долларлық нарыққа жол ашады», – деп жазады BoFa.

BofA шетелдік инвесторлардың қазақстандық мемлекеттік бағалы қағаздарға салымын қазіргі уақытта шамамен 6–7%-ды құрайтын «салыстырмалы түрде шектеулі» деңгей деп сипаттайды. Келесі жылдан бастап қазақстандық мемлекеттік облигацияларды стандартты Euroclear инфрақұрылымы арқылы – «бір басу арқылы» – қазақстан нарығына жергілікті қолжетімділікті орнатпай-ақ сатып алуға болады.

Euroclear жүйесіне қосылудың ықтимал әсерінің мысалы ретінде банк мамандары Ресейді келтіреді: 2013 жылғы ақпаннан кейін үш-алты ай ішінде мемлекеттік бағалы қағаздардағы резидент еместердің үлесі 27–28%-ға дейін өскен, Бұл таза 18 миллиард долларлық ағынды білдіреді. Егер Қазақстан қосылса, банк мамандары ұқсас мерзімде 20–25%-ға дейін өсім мен он сегіз ай ішінде 10 миллиард долларлық ағынды күтеді.

Банк сарапшылары Қазақстандағы бағалы қағаздарды сатып алуды қолдайтын аргумент ретінде Euroclear жүйесіне қосылуды, сондай-ақ инфляцияның 5%-ға дейін төмендеуі мен Ұлттық банктің пайыздық мөлшерлемелерінің келесі бір жарым–екі жыл ішінде 9–10%-ға дейін төмендеуі сияқты факторларды алға тартады. Зерттеу жүргізілген кездегі 18%-дан төмендейді. Пайыздық мөлшерлемелердің төмендеуі жаңа қарыздық құралдар бойынша кірістілікті де азайтады, ал бар бағалы қағаздардың бағасы өседі.

Елдің экономикалық болашағы үміт күттірерлік, – деп жазады банк, ақша-несие саясатының жұмсаруы мен елдің несие рейтингін көтеру ықтималдығына назар аудара отырып. Пайыздық мөлшерлемелердің төмендеуі теңге әлсіреу қаупін тудырады – алайда зерттеушілердің айтуынша, ұлттық валюта ұзақ мерзімді перспективада салыстырмалы түрде берік болып көрінеді.

Қазақстанды халықаралық орталық бағалы қағаздар депозитарийлеріне қосу туралы талқылаулар 2018 жылдың қысында, Астана халықаралық қаржылық орталығының (AIFC) іске қосылуына аз ғана уақыт қалғанда басталды. Сол уақытта Clearstream сәтті іске қосылды – алайда бұл депозиторийдің ауқымы әлдеқайда кіші, және Ұлттық банк басшылығы толық ауқымды операциялар үшін Euroclear қажет екенін бірден мәлімдеді.

ING компаниясының ТМД бойынша бас экономисі Дмитрий Долгин өткен күзден бері шетелдік инвестициялардың қазақстандық облигацияларға ағыны күшейгенін атап өтті. «Бұл тек спекулятивті капитал емес: Еуропада зейнетақы және басқа да «ұзақ мерзімді» активтерді басқаратын қорлар бар, ал Қазақстан мен Өзбекстан сияқты елдер олар үшін ұзақ мерзімді перспективада тартымды». Алайда ол көптеген инвесторларды активтерді сатып алудың күрделілігі, атап айтқанда «жұқа жергілікті нарықта» кейінгі сату кезіндегі ықтимал қиындықтар алыстатты дейді. Долгин атап өткендей, бүгінгі Қазақстандағы институционалдық орта 15 жыл бұрынғы Ресейдікіне ұқсайды, ал Ресейде Euroclear жүйесіне болашақта қосылатыны туралы жай ғана хабарландыру шетелдік капиталдың ағынын бес есе арттыруға жеткілікті болды. Қарыз нарығындағы шетелдік инвесторлардың үлесінің мұндай өсуінің мысалдары сирек емес: 2017 жылы Чили мен Перуда, ал 2022 жылы Сауд Арабиясында ұқсас үрдістер байқалды.

Мемлекет нарықты дамытудың осы жаңа кезеңінің негізгі пайда алушысы болады. Euroclear Bank пен PwC бірлескен зерттеуіне сәйкес, Euroclear жүйесіне қосылу мемлекеттік қарыздық бағалы қағаздардың бастапқы шығарылымдары бойынша кірістілікті 0,29 пайыздық тармаққа төмендетуге мүмкіндік береді деп күтілуде. Бұл елдің несие рейтингін бір баспаға көтерумен шамамен тең (Қазақстан үшін бұл S&P бойынша BBB-ге, Fitch бойынша BBB+-ке және Moody's бойынша A3-ке көтерілуді білдіреді).

Қазақстан үкіметі 2026 жылға аса ауқымды қарыз алу жоспарларын көздейді. Мамыр айының соңында Euroclear жүйесіне қатысты жоспарлар жарияланғаннан кейін ел тарихында алғаш рет юаньмен номиналданған мемлекеттік облигациялар шығарылды. Көлемі аса үлкен болмады – 500 миллион долларға тең – бірақ мерзімі үш жылға, жылдық кірістілігі 1,9% белгіленді, бұл Қытай мемлекеттік облигацияларының орташа кірістілігінен небәрі 0,6 пайыздық тармаққа жоғары. Салыстыру үшін: өткен жылдың қазан айында доллармен номиналданған облигациялар жылдық 4,412%-дық мөлшерлемемен орналастырылды. Осы жазға тағы бір орналастыру – 1–1,5 миллиард доллар көлемінде – жоспарланған, бірақ оның шарттары әлі жарияланған жоқ.

Дмитрий Дolgин атап өткендей, мемлекет үшін сыртқы қарыз алу экономиканы теңестіру және «ұзақ мерзімді ағымдағы шот тапшылығын жабу» құралы болып табылады, ол, Қazaқстан Ұлттық Банкінің мәліметі бойынша, 2025 жылы ол 12,5 миллиард долларды құрады. Алайда сарапшы инвесторлардың сенімі өзара міндеттемені талап етеді: ел созылмалы ағымдағы шот тапшылығы мен бюджеттің мұнайдан тыс бөлігі мәселесін шешіп, осылайша экономиканы әртараптандырып, институционалдық реформаларды жүзеге асыра ала ма? Мысалы, Түркияда Euroclear жүйесіне қосылу жағдайды айтарлықтай өзгертпеді: 2022 жылдан 2025 жылға дейін мемлекеттік бағалы қағаздардағы шетелдік инвесторлардың үлесі 1%-дан 10%-ға дейін өсті, бірақ 2018 жылғы валюта дағдарысы басталар алдындағы 25%-дан әлі де төмен қалды.

Ірі бизнестер де пайда көреді: «Мемлекеттік облигациялар қозғаушы күш ретінде әрекет етеді; олар кейін басқа бағалы қағаздарға – аймақтық және корпоративтік облигацияларға – қатысты табыс үстемесін анықтайды», – дейді Movchan's Group компаниясының аға серіктесі Рафаэль Нагапетьянц. «Ал қарыз тарихы халықаралық инвесторларға айқын болғандықтан, акцияларды нарыққа шығару оңайырақ. Бұл өте оң фактор, бірақ ол соңғы бағаны анықтамайды».

Алайда, Қазақстандағы жеке инвесторлар әлі де Euroclear арқылы шетелдік нарықтарға өзара қол жеткізе алмайды. Нагапецянц атап өткендей, Қазақстанда бағалы қағаздарға екі есе номиналды меншікке тыйым әзірге тек шетелдіктерге ғана алынды, сондықтан олар тікелей қазақстандық нарыққа шыға алады, ал қазақстандық брокерлердің клиенттері жаһандық нарыққа шыға алмайды.