Инвесторлардың сиқырлы ойлау тәсілі: қор нарығындағы рәсімдердің, ырымдар мен сәттіліктің күші

Осы аптада нарық өсудегі тұралауды бұзуға үміт артып, Nvidia-ның алдағы есебін құтқарушы санай бастады: АҚШ акциялары Қаржы министрлігінің облигацияларының кірістілігінің өсуі, мұнай бағасының жоғары болуы және жасанды интеллектуалды инвестициялардың тұрақтылығына қатысты күмән жағдайында төмендеп, Nasdaq шамамен 2,1 пайызға арзандады. Инвесторлар мен сарапшылар іс жүзінде бір ғана оқиғаға оған тән емес себепшілік күш жүктеп жатыр. Бұл сиқырлы ойлау деп аталатын құбылысқа тән. Неліктен және қалайша олай болады, оны жеңуге бола ма, және мұның Сигмунд Фрейдпен қандай қатысы бар?

«Сиқырлы ойлау» терминінің ұзақ тарихы бар. 1871 жылы діндік рәсімдер мен салтанаттарды зерттеген этнолог әрі мәдени антрополог Эдвард Бернетт Тейлор адамның түсінігінде сиқыр ойдан шығарылған байланысты шынайы деп қате қабылдау дегенді білдіреді деп жазды.

Дегенмен, оны психоанализдің негізін қалаушы Зигмунд Фрейд психологиялық ұғым ретінде тұжырымдап, күнделікті қолданысқа енгізді. 1913 жылы жарық көрген «Тотем және табу» еңбегінде ол сиқырлы ойлауды адамдардағы «ойлардың барлық қуаты» деп сипаттап, олар өз ойлары мен психикалық әрекеттеріне шындыққа үстемдік ету немесе ең болмағанда оған ықпал ету қабілетін тағады.

Бұл адамдардың өмірінде рәсімдер, ырымдарға сену және құдайларға сену түрінде көрініс тауып, әлі күнге дейін жалғасуда.

Қазіргі психология бұл терминді кең мағынада қолданады: сиқырлы ойлау – себеп-салдар байланысы жоқ немесе табиғат заңдарына қайшы келетін оқиғалар мен әрекеттерге себеп-салдар байланысын тағайындау. Сонымен қатар, сиқырлы ойлау тек психикалық бұзылыстары бар адамдарда ғана емес, қарапайым адамдарда да кездеседі.

Инвестор жиі «Бүгін мен сәттілік әкелетін шұлықтарымды киіп жүрмін, сондықтан портфелім міндетті түрде өседі» деп ойламайды. Әрине, олай ойлайтын адамдар бар, және олардың мұны істеуге толық құқығы бар.

Мысалы, басқалар былай ойлайды: «Егер осы қор менеджері 200 пайыз табыс тапса, ол нарықты ерекше түсінеді». Немесе: «Ол дағдарысты бірнеше рет болжаған, сондықтан шынында да дағдарыстарды болжауға қабілетті».

Бұл бәрі мінсіз логикалық пайымдау сияқты естіледі, бірақ дәл осы жерде тұзақ жатыр. Дағдарысты болжау өздігінен адам ойы нарықты басқара алады дегенді білдірмейді. Дағдарыс – тым көп факторларға тәуелді және тым болжамсыз құбылыс. Нәтижесінде біз жиі үдерістің сапасын нәтижені бақылаумен шатастырамыз.

Белгісіздік жағымсыз; ол бізді тура мағынада ыңғайсыз сезінуге мәжбүр етеді. Дәл осындай жағдайларда адамдар субъективті қауіпсіздік пен бақылау сезімін іздейді. Дәл осындай жағдайларда рәсімдер, ырымдар мен сиқырлы ойлау пайда болады. Бізге үлгі тұтатын, соған ерсек, біз де табысқа жетеміз деген сенім керек – гуру. Мысалы, қазір «трейдерлер патшайымы» атанған Кэти Вудты алайық: оның ARK Innovation ETF инвестициялық қоры 2020 жылы 152,5 пайызға өсті, ал S&P 500 көрсеткіші – 18,4 пайызға. және Вудты тек табысты қор менеджері ғана емес, нарықтан бұрын «болашақты көретін» адам ретінде қарайды.

Тағы бір мысал келтірейік: Майкл Бэрри 2005 жылы АҚШ жылжымайтын мүлік нарығына қарсы бәс тігуді бастап, 2008–2009 жылдардағы әйгілі ипотекалық дағдарысты болжады. Бұл оған үлкен пайда әкелді. Кейін *The Motley Fool* Майкл Бэрриді «аңыз» деп атап, ипотекалық дағдарысты болжағаннан кейін «қазір де дәл сондай дәл» екенін жазып, оның өткен жетістігін даусыз дәлел ретінде келтірді.

Тағы да бір мәрте бір ғана керемет болжам адамзаттың болашақты болжау қабілетіне сенуге әкелді. Міне, дәл осылай сиқырлы ойлау инвестор жағдайында да әсер етеді — ол оларға шын мәнінде ие болмаған талантты сыйлайды. Барлық осы көріністер, негізінде, адамдарды сендіруге арналған құралдар ғана.

Біріншісі – экстраполяция. Бірдеңе жақсы болғанда біз сол нәтиженің қайталанатынына үміттенеміз. Сондықтан біз сәттілікті шеберлікпен, ерекше ақыл-оймен немесе тіпті ішкі ақпаратты пайдаланумен шатастыруымыз мүмкін.

Екіншіден, бақылау иллюзиясы бар. Эмитент, сала немесе макроэкономика туралы неғұрлым көп білсек, көз алдымыздан тыс қалатын қаншама фактор бар екенін ұмытуымыз соғұрлым оңайырақ болады. Ми өткен бақылау деректеріне сүйене отырып, оларды автоматты түрде сүзгіден өткізеді.

Үшіншіден, тәуекелдің артуы. Егер инвестор белгілі бір үлгі немесе трендті анықтадым деп ойласа, ол табиғи түрде инвестициясын немесе сауда операцияларының санын арттыруға бейім. Осы әрекеттер барысында, егер стратегия болса, одан оңай ауытқып, тым көп тәуекелге баруға болады.

Төртіншіден, өз сенімдерін қайта қарастыра алмау. Сәтсіздікті «нарыққа», «жаман уақытқа» немесе уақытша ауытқуға жапсыруымыз мүмкін, бірақ бастапқы гипотезаны міндетті түрде қайта қарастырмаймыз. Дегенмен, бұл сиқырлы ойлаудың сипатынан гөрі адамның когнитивтік процестерінің ерекшелігіне көбірек тән, әрі олар бір-біріне жақсы үйлеседі.

Иә дегеннен гөрі жоқ деген ықтималдығы жоғары. Сиқырлы ойлау когнитивтік, эмоционалдық және әлеуметтік факторлармен тығыз байланысты; ол біздің когнитивтік бұрмалануларымыздың бірі ретінде қарастырылады. Сондықтан оны ақау сияқты жою мүмкін емес. Алайда инвестициялық шешімдерге оның әсерін азайтуға болады.

Осыны істеу үшін өзіңізді рационалды адам екеніңізге сендірудің қажеті жоқ. Керісінше. Біз бәріміз де адам болғандықтан қателесуге бейімбіз деген болжамнан бастаған жөн. Сондықтан «Гипотезамның қате екенін мойындау үшін не болуы керек?» деген сұрақ қою пайдалы болуы мүмкін. Бұл сізді өз сенімдеріңіздің параметрлері мен бастапқы шектеулерін алдын ала анықтауға мәжбүрлейді.

2025 жылы *Nature Human Behaviour* журналында жарияланған 10 000-нан астам қатысушыны қамтыған 54 зерттеуге жүргізілген мета-талдау адамдарға когнитивтік бұрмалануларға және сиқырлы ойлауға қарсы тұруды үйренуге болатынын көрсетті. Сондықтан инвестордың міндеті – иллюзиялардың шығыны аз болатын жүйені құру.