Қаржы министрі жыласа, инвестор не істемек?
Классикалық экономикалық теория тұтынушылардың рационалды әрекетіне негізделеді және эмоциялар кей шешімдер мен оқиғалардың негізгі қозғаушы күшіне айналуы мүмкін екенін ескермейді. Алайда өткен аптада британ Қазынасының канцлері Рэйчел Ривздің Қауымдар палатасында көз жасына ерік беруі дәл осы эмоциялар салдарынан инвесторлар тарапынан 3 млрд фунт стерлингке сауда-саттықтан бас тартуға әкеліп соқты. Тәуелсіз сарапшы Михаил Завараев британ нарығында инвестор алдағы уақытта эмоцияны ысырып қойып, қандай факторларға назар аударуы керек екенін талдады.
3 млрд фунттық жүйке: бір сөздің нарыққа әсері
2 шілдеде британ премьері Кир Стармер Қауымдар палатасындағы пікірсайыста әлеуметтік қамсыздандыру реформасын қорғады. Үкімет 2026 жылдан бастап мүмкіндігі шектеулі жандарға берілетін әлеуметтік төлемдерді айтарлықтай қысқартуды жоспарлап отыр, бұл 2030 жылға дейін жыл сайын 5 млрд фунт үнемдеуге мүмкіндік береді. Ұлыбританияда мүгедектік пен еңбекке жарамсыздық бойынша жәрдемақыға арналған жылдық шығындар елдің қорғаныс бюджетінен асып түсіп, 2030 жылға қарай 100 млрд фунт стерлингке жетпек (қазіргіде — 65 млрд).
Реформаға қатысты пікірталас кезінде дәл осы сәтте қаржы министрлігін басқаратын Рэйчел Ривз көзіне жас алды. Оппозиция жетекшісі Кеми Баденох Стармерден Ривз келесі сайлауға дейін өз орнында қала ма деп сұрады. Ол Баденохтың өзі бұл қызметте «жоқ дегенде» қалмайтынын айтты, бірақ Ривз туралы ештеңе демеді.
Министрдің күйзеліске түскені эфирде тікелей көрсетілді. Инвесторлар бұл жайтқа бірден жауап қатты. 2 шілдеде 30 жылдық мемлекеттік облигациялар (gilts) кірістілігі күн ішінде 20 базистік тармаққа көтеріліп, 5,4%-дан асты. The Telegraph дерегінше, Ривздің көз жасы британ нарығында 3 млрд фунт стерлингке сауда-саттық қысқаруына себеп болды. Келесі күні Стармер Ривз өз орнында қалатынын және оны толықтай қолдайтынын айтты (тіпті көпшілік шарада құшақтап қойды). Ал Ривз өзі жылауын жеке мәселелермен байланыстырды. Осыдан соң нарық ішінара қалпына келді.
Инвесторлар логикасы түсінікті. Рэйчел Ривз қаржылық тәртіппен байланыстырылады, бұл қазіргі таңда Ұлыбританияға ғана емес, басқа да дамыған елдерге ауадай қажет. Сондықтан оның орнын басқа біреумен алмастыру — бюджет тапшылығының нысаналы көрсеткіштерден асып кетуіне алып келуі мүмкін.
Оның үстіне, көпшіліктің есінде Лиз Трасс билігінің кезеңі әлі жаңғырық болып тұр. Ол тек ең қысқа мерзімді премьер ретінде емес, «Трассономика» деп аталатын экономикалық саясаты арқылы да есте қалды. Ол жоғары жалақы алатындар мен корпорациялар үшін салықты қысқартуды көздеген. Бұл ұсыныстар 2022 жылдың күзіне қарай қаржы нарығында жаппай сату туғызды, себебі Трасс салықты азайту жоспарымен қатар, реформаны қаржыландыру көздерін нақты ұсынбады. Бұл екі жағдайды бірдей қою шындыққа толықтай сәйкес келмесе де, негізгі факт сол күйінде: Британия әлі де өз мүмкіндігінен артық өмір сүруде, ал қалыптасқан жағдайдан ауыртпалықсыз шығу жолы қалмады.
Қарыз бен әлсіз өсім арасында: Британия тұзақта қалуда
Британиядағы таза мемлекеттік қарыздың ЖІӨ-ге қатынасы (мемлекеттік банктерді есептемегенде) 96%-дан асты — бұл соңғы 60 жылдан бергі ең жоғары деңгей. XXI ғасырдың басында бұл көрсеткіш 30%-дан төмен болатын.
Соңғы рет мемлекеттік сектордың таза қарыз алуы теріс мәнге ие болған уақыт — 20 жылдан астам бұрын. Соңғы жылдары бұл көрсеткіш ЖІӨ-нің шамамен 5%-ын құрап отыр, ал COVID пандемиясының бірінші жылында ол 15%-ға жеткен еді. 2008 жылғы жаһандық қаржы дағдарысынан бері таза мемлекеттік қарыз алуы тек төрт рет ЖІӨ-нің 3%-ынан төмен болған.
Ал сол кезеңнен бері ЖІӨ-нің нақты жылдық өсу қарқыны орта есеппен 1,5%-ды ғана құрады және жақын болашақта бұл жағдай жақсарады деп күту қиын. 2025 жылдың бірінші тоқсанында Ұлыбритания экономикасы пандемияға дейінгі деңгейден (2019 жылдың IV тоқсаны) тек 4,2%-ға ғана жоғары болды. G7 елдері арасында бұл көрсеткіш бойынша тек Жапония мен Германия артта.
Басқа жағынан алғанда, ЖІӨ өсімі бойынша болжамдар сәл де болса жақсаруда. Халықаралық валюта қоры сәуір айында 2025 жылы экономика 1,1%-ға өседі деп болжаған еді, ал мамырда бұл болжамды 1,2%-ға дейін көтерді. Дегенмен орта мерзімді өсім 2008 жылға дейінгі кезеңмен салыстырғанда әлдеқайда төмен — 1,4% деңгейінде қалыптасады. Бұған себеп — еңбек өнімділігінің төмендігі, делінген ХВҚ материалдарында.
Мұндай ахуалда мемлекеттік қарыздың өсуін тежеудің жалғыз амалдарының бірі — қатаң бюджет тәртібі. Алайда бұл салада да соңғы жылдары ілгерілеу бола қойған жоқ, дегенмен мақсаттар — өте амбициялы. 2025 қаржы жылында бюджет тапшылығы ЖІӨ-нің 5%-ынан асты. Ұлыбританияның бюджеттік жауапкершілік кеңсесінің (OBR) болжамынша бұл көрсеткіш 4-5 жыл ішінде 2%-ға дейін төмендеуі тиіс — бұл деңгей соңғы 25 жылда тек бір рет қана тіркелген.
Миллионерлердің кетуі мен кедейлерге арналған жеңілдіктерді қысқарту
Бюджет тапшылығын қысқартуда басты рөлді мемлекеттік кірістердің өсуі атқаруы тиіс — бұл жалпы тапшылықтың үштен екісін жабуға көмектеседі. Қалған бөлігі шығындарды азайту есебінен өтелуі тиіс.
Бірақ мұндай жоспарларды жүзеге асыруда қиындықтар тууы мүмкін. Мәселен, өткен аптада Кир Стармер әлеуметтік қамсыздандыру шығындарын қысқарту жөніндегі заң жобасын парламентте қабылдата алды. Алайда бұл тек қысқартуларды азайту және кейінге шегеру туралы келісімнен кейін мүмкін болды. Бұл қадам оның өз партиясында да сынға ұшырады. Енді еңбекке жарамсыздық бойынша төлемдерден үнемдеу тек шамамен 2 млрд фунтты құрайды. Оппозиция бұл бюджеттегі саңылауды жабу үшін үкімет не салықты көтеруі керек, не басқа салалардағы шығындарды азайтуы қажет екенін айтты.
Жалпы, салық өсімі мен шығындарды қысқарту ЖІӨ өсіміне теріс әсер етуі мүмкін. Соның нәтижесінде бюджеттік кірістердің өсімі күткендей болмауы ықтимал.
Henley & Partners дерегінше, 2025 жылы Ұлыбритания өте бай адамдардың кетуі бойынша әлемде көш бастауы ықтимал. Елден 16,5 мың миллионер кетеді деп күтілуде. Бұл — Қытаймен салыстырғанда екі есе көп, ал Қытай соңғы 10 жылда салық төлеуші миллионерлердің ең көп кеткен елі болып келді.
Стармердің әлеуметтік төлемдерге қатысты шулы қысқартулары оның рейтингін төмендетті. Соңғы 10 жылда елде алты түрлі үкімет ауысты, бұл шығындарды елеулі қысқарту қаншалықты қиын екенін көрсетеді.
Алайда мәселе үкіметте емес, жалпы экономикалық жағдайдың қиындығында. Саясат пен экономика бұл жерде бір-бірімен кереғар бағытта жүріп жатыр. Биыл күзде жылдық бюджетті талқылау кезінде бұл қайшылықтың қаншалықты терең екенін көре аламыз.
Алдағы айларда британ нарығы, әсіресе облигациялар мен ұлттық валюта үшін, тыныш бола қоймайтыны анық.
Британия әрқашан қарызын жоғары мөлшерлемемен қайтарады
Британия экономикасындағы жағдайды одан сайын қиындатып тұрған нәрсе — пайыздық мөлшерлемелердің әлі де жоғары болуы. Бұл өз кезегінде инфляциялық қауіптердің сақталуына байланысты.
Банк Англия мамырда мөлшерлемені 25 базистік тармаққа төмендеткенімен, ол әлі де 4,25% деңгейінде. Қазіргі күтулерге сәйкес реттеуші алдағы тоқсандарда негізгі мөлшерлемені біртіндеп төмендетіп, 2026 жылдың ортасында 3,5%-ға жеткізеді. Дегенмен, ұзақ мерзімді облигациялар кірістілігі әлі де жоғары. 10 жылдық облигациялар кірістілігі 4,6%-дан асып отыр — бұл соңғы 18 жылдағы ең жоғары деңгейге жақын.
Мөлшерлемелер өсуінің салдарынан соңғы жылдары қарызды өтеуге кететін шығындар айтарлықтай артты. Бұған дейін OBR 2025 қаржы жылында Ұлыбританияның пайыздық төлемдері 100 млрд фунттан асады деп болжаған — бұл мемлекеттік шығындардың 8,2%-ы немесе ЖІӨ-нің 3,7%-ы. 2026 қаржы жылының алғашқы екі айында бюджет тапшылығы 27,4 млрд фунтты құрады — бұл күтулерден 1%-ға көп. Салыстыру үшін: пандемияға дейінгі 10 жылда Британия қарызды өтеуге ЖІӨ-нің 1,9%-ын ғана жұмсайтын.
Бұл көрсеткіштер аса апатты көрінбеуі мүмкін, бірақ Британия мемлекеттік қарызды өтеуге ең көп шығын жұмсап отырған дамыған елдердің қатарында. Мұндай көшбасшылық сайлаушыларды қуанта қоймасы анық.
Рейтинг агенттіктері әлі де Ұлыбританияға тұрақты болжаммен жоғары рейтинг беріп отыр. Алайда олар елдегі жоғары қарыз деңгейі мен фискалдық саясат бойынша маневр жасау кеңістігінің тар екенін, әсіресе сыртқы шоктар кезінде, елеулі қауіп бар деп санайды. Мысалы, Fitch агенттігі Ұлыбританияның қарыз/ЖІӨ арақатынасы салыстырмалы рейтингке ие басқа елдермен салыстырғанда екі есе жоғары екенін атап өтуде.
Дегенмен, британ нарығындағы инвесторлардың жүйкесі жұқарып тұрғаны анық. Бұл өткен аптада болған құлдырау мен сатылымдардың басты себебі. Өйткені, шын мәнінде, нарық үшін бұл аса елеулі себеп те емес еді.
Егер 30 жылдық облигация нарығы бір күнде 20 базистік тармаққа жылжу үшін қаржы министрінің фискалдық тәртіпті ұстануы мүмкін деген күдік жеткілікті болса, елеулі күйзелістер кезінде нарық қандай күйге түсер еді?
Екінші жағынан, алдағы айларда күтілетін құбылмалылық жаңа инвестициялық мүмкіндіктерге жол ашуы мүмкін. Мәселен, 10 жылдық gilts кірістілігі 4,45%-ға дейін төмендесе — оларды сатуға, ал 4,8%-ға дейін өссе — қайта сатып алуға болады.
