Қытай АҚШ‑тың суық соғыс кезіндегі іс‑әрекеттерін қайталайды. Америка ғылымына әсері
Қытай мен АҚШ арасындағы ғылым саласындағы бәсекелестікті қазіргі кезде «жаңа суық соғыс» деп атайды. Бұрын Америка осы жарыста жеңіске жеткен. Ол әлемдегі ғалымдар үшін мансап құруға алып келетін ең тартымды орынға айналды. Бірақ қазір бұл стратегияны Қытай қабылдап, өзіне көшіріп жатыр. Бұл АҚШ үшін қандай тәуекелдер тудырады? Міне, осыны Project Syndicate платформасында жазған Нэнси Цянь (ақпарат көзі: ағылшын мақаласы «Can America Win the New Race for Scientific Leadership?», 2 желтоқсан 2025) ашады.
Жаңа суық соғыс
Геосаяси шиеленістің күшеюіне қарай, алдыңғы қатарлы ғылым мен талант үшін бәсеке де артты. Қазір АҚШ, Қытай және басқа да ірі державалар жасанды интеллект, жартылай өткізгіштер, кванттық технологиялар мен биотехнологиялар саласындағы көшбасшылықты әскери қуат, экономикалық қауіпсіздік және идеологиялық ықпал үшін негізгі шарт санайды.
Сондықтан үкіметтер стратегиялық технологияларға қаржы салып, экспортқа бақылауды күшейтіп, инвестицияларды қатаң тексеріп, халықаралық ғылыми ынтымақтастық пен ғылым саласындағы кадрлар алмасуына жаңа қауіпсіздік талаптарын қоя бастаған. Ғылыми‑зерттеу институттары енді ұлттық қауіпсіздік үшін маңызды активке айналып барады. Бұл ірі державалар арасындағы бәсекелестіктің логикасы — халықаралық академиялық байланыстар мен ғалымдардың еркін қозғалысын шектейді.
Кейбір сарапшылар қазіргі технологиялық жарысты өткен ғасырдағы ғарыш жарысына ұқсатып, оны «жаңа суық соғыс» деп атайды — 1957 жылы Кеңес Одағы бірінші спутник (Спутник‑1) ұшырғаннан кейін басталған АҚШ–КСРО арасындағы бәсекеге саяды. Бірақ осы жолды қазір АҚШ емес, Қытай таңдаған — бұл ирония.
Қытай мен АҚШ: Ескі стратегиялар — жаңа заманда
Әуелде, суық соғыс кезіндегі АҚШ экспансиялық емес, белсенді әрі болашаққа бағытталған саясат ұстанды. Олар экспортқа бақылауды қолданғанымен, ғылыми зерттеулерге үлкен қаржы бөлді. Мемлекеттік гранттар, университеттер, ұлттық зертханалар мен ғылыми институттар дамыды. Федералдық деңгейде фундаменталды ғылымды қолдауға күш салынды — бұл болашақтағы технологиялық және ғылыми көшбасшылыққа инвестиция еді.
Сонымен бірге АҚШ шетелдік таланттарды іздеп, оларды тарта білді. Ғалымдарға, студенттерге, шетелдік мамандарға арналған стипендиялар, арнайы визалар, оқу‑зерттеу мүмкіндіктері жасалды. Бұл саясат АҚШ‑ты ғалымдар мен инженерлер үшін «әлемнің зерттеу астанасы» етті.
Бірақ соңғы жылдары бұл саясат өзгерді. Федеральдық зерттеулерге бөлінетін гранттар азайды, иммиграциялық және виза талаптары қатаңдады. Бұл шетелдік таланттарға, әсіресе шетелдік ғалымдар мен зерттеушілерге АҚШ‑та қалуды қиындатты.
Сонымен қатар, АҚШ ғылым саласындағы ашықтық пен ынтымақтастықтан бас тартып, сыртқы әсерден оқшаулануға кірісті. Бұл — әсіресе сырттан келген таланттар мен шетелдік зерттеу ұйымдарымен ынтымақтастық үшін кері әсер етуі мүмкін.
Мұның салдары — АҚШ‑тың ғылыми көшбасшылығы мен инновациялық артықшылығы әлсіреуі мүмкін.
Осы уақытта Қытай бұрынғы АҚШ стратегиясын қайталай бастады. Ол экспорттық бақылау мен шектеулерді күшейтумен бірге фундаменталды ғылымға инвестиция жасап, шетелдік ғалымдар мен шетелде өмір сүріп жүрген қытай азаматтарын елге қайтаруға жұмыс істеуде.
Мысалы, Қытай жас ғалымдарға, инженерлерге STEM (ғылым, технология, инженерия, математика) бағытында арнайы виза ұсына бастады. Бұл АҚШ‑тың бұрынғы H‑1B визасының аналогы ретінде ішінара қарастырылып жатыр.
Егер Қытай бұл бағытты жалғастырса, ғылым мен жоғары технология саласында ол АҚШ‑тың бәсекелесіне айналады. Ал АҚШ тек қауіпсіздік пен оқшаулануға бағытталса — ғылыми көшбасшылықтан айырылуы мүмкін.
Ғылым мен технология — қазіргі заманның ең басты күштерінің бірі; жасанды интеллект, кванттық есептеу, жартылай өткізгіштер (чиптер) сияқты салалар экономикалық және әскери қуаттың негізі. Егер АҚШ ғылым саласындағы ашықтық пен көпұлттылықты сақтамаса, бұл оның инновациялық артықшылығын әлсіретуі мүмкін. Ал Қытай керісінше — ғылымға, талантқа, зерттеуге және халықаралық ынтымақтастыққа инвестиция салып жатыр. Бұл бәсекелестік — тек бір елдің ғана емес, бүкіл әлемнің ғылыми даму бағытына әсер етуі мүмкін. Сондықтан «жаңа суық соғыс» ғылыми салаға да, әлемдік технологиялық тепе‑теңдікке де үлкен өзгерістер әкелуі мүмкін.
