Капитансыз кеме: Әлем елдері АҚШ-сыз сауда одақтарын қалай құрып жатыр
АҚШ президенті Дональд Трамп халықаралық сауда жүйесін түбегейлі қайта құрумен айналысуда. Ол енгізіп жатқан импорттық баж салығы басқа елдерге ауыр тиіп жатыр, өйткені америкалық нарық — әлемдегі ең ірі нарық. Дегенмен өз экономикаларын қолдау және АҚШ-қа тәуелділікті азайту үшін бұл елдер өзара келісімдерге келіп, ондаған жылдар бойы талқыланған бастамаларды іске асыра бастады. Соның нәтижесінде, АҚШ-тан тыс аймақтарда сауда еркіндей түсуі мүмкін.
Капитансыз кеме
Халықаралық сауда әртүрлі жолмен дами алады. Бір жағынан — жоғары кедендік тарифтер мен сауда шектеулері арқылы бәріне қарсы соғыс, 1930-жылдардағыдай; екінші жағынан — сауда ағындарының қайта бөлінуі мен жаңа бағыттардағы ынтымақтастық.
Қазір байқалып отырған геоэкономикалық фрагментация (географиялық және идеологиялық блоктарға бөліну) — жаңа құбылыс емес, дейді Халықаралық валюта қорының бірінші орынбасары Гита Гопинат әріптестерімен бірге.
Мұндай жағдайға тарихи мысал ретінде «қырғи-қабақ соғыс» кезеңі келтіріледі: жалпы әлемдік сауда көлемі артса да, капиталистік және социалистік блоктардың өзара саудасы әлсіреді, ал ішкі сауда күшейді.
Тіпті Трамптың билікке екінші рет келуіне дейін АҚШ пен Қытай төңірегінде блоктар қалыптаса бастаған еді. Бірақ бейтарап қалған елдер бұл фрагментациядан зиян шекпей, керісінше, екі блокпен де сауда қарым-қатынасын жалғастырды.
Алайда Трамптың жаңа әкімшілігі бәріне қарсы сауда соғысын бастау арқылы бұл құрылымды бұзуда. Ол Мексика, Канада мен Еуропа сияқты одақтастардан бастап, Вьетнам сынды дамушы елдерге дейін бас тартуда. Мәселен, Вашингтон қысымынан кейін Вьетнам 40%-дық баж салығына келісті, бұл Қытай тауарларының Вьетнам арқылы қайта экспортын әлсіретеді.
IMD бизнес-мектебінің профессоры Ричард Болдуин өзінің Ұлы сауда бұзылуы: Трамптың сауда соғысы қалай сәтсіздікке ұшырады және әлем одан әрі қалай қозғалды» атты зерттеуінде мынадай ой айтады: «Капитан карталарды өртеп, кемеден секіріп кеткенде, қалған экипаж не істеуі керек?»
Оның айтуынша, ең жаман нұсқа — команданың өзара соғысты бастауы: «Егер әр ел өз ұлттық мүддесін қорғау үшін тарифтік соғыс ашса, біз 1930-жылдардағыдай жаһандық дағдарысқа қайта тап болуымыз мүмкін».
Бірақ бейімделу мүмкін, дейді Болдуин. Әлемдік сауданың 85%-ы АҚШ-тан тыс жерлерде жүргізіледі. Сондықтан елдерге өңірлік және өңіраралық сауда байланыстарын тереңдету қажет. Ол мысал ретінде Жапонияның Транс-Тынық мұхиты әріптестігін (ТТП) сақтап қалуын келтіреді. Трамп 2017 жылы президенттікке келген сәтте-ақ АҚШ-ты бұл келісімнен шығарған. Көпшілік бұл келісімді өлді деп санаған.
Бірақ Жапония келісімді сақтап қалып, 2018 жылы 11 ел ТТП-ға қол қойды. 2023 жылы оларға Ұлыбритания қосылды. Қазір бұл әріптестікте 12 мүше бар. Қытай да осы одаққа қосылуға ресми өтініш білдірді. Болдуиннің айтуынша, АҚШ көшбасшылығынан кейінгі бос кеңістікте бұл елдер өздері нәтижеге қол жеткізе алды.
Қиын кезде бірге
Еуроодақ та Трамптың тарифтік шабуылына ұшыраған елдермен байланысты күшейтуді бастап кетті. Әсіресе «Үлкен жетілік» елдерімен байланыс бұрыннан бар, бірақ енді «жедел қажеттілік» туындады, деді 14 шілдеде ЕО-ның сауда жөніндегі комиссары Марош Шефчович.
Маусым айының соңында ЕО Канадамен қауіпсіздік пен қорғаныс саласындағы ынтымақтастық жөнінде келісімге қол қойды. Канада Еуропаның қайта қарулану бағдарламасына қатысқысы келеді, осылайша АҚШ-қа тәуелділікті азайтпақ. «Біз пікірлес, сенімді серіктестермен сауда қатынасын орнатамыз», — деді Канада премьері Марк Карни. «Болашақ саудада қорғаныс саласындағы әріптестік те бар».
Оның айтуынша, НАТО елдері «одақтық индустриялық саясатты» жүргізуде, бұл оларды мықтырақ етеді. Шілде ортасында Канада мен ЕО «жаңа индустриялық саясат» саласындағы ынтымақтастық жоспарын әзірлей бастады. Карни: «Болашақ сауда дәл осындай стратегиялық әріптестікте, ал тар шеңбердегі тарифтік келіссөздер — кеше қалған дүние», — деп түйіндеді.
Сонымен қатар тараптар цифрлық сауда бойынша келісім жүргізуді бастады. Онда жасанды интеллект, онлайн-платформалар реттеуі, киберқауіпсіздік, цифрлық стандарттарды үйлестіру сынды мәселелер талқыланады.
Трамптың тарифтері АҚШ-тың серіктестеріне айтарлықтай экономикалық шығын әкеліп жатыр. Германия канцлері Фридрих Мерцтің айтуынша, 30%-дық тарифтер «неміс экспорттық өнеркәсібінің негізіне соққы болады». Goldman Sachs сарапшыларының есебіне сүйенсек, ЕО-ның кедендік алымдарымен бірге тарифтік ауыртпалық 26 пайыздық тармаққа өсіп, еуроаймақтың ЖІӨ-сін 2026 жылдың соңына дейін 1,2%-ға төмендетеді.
ЕО Жапония сынды өзге де Трамптың тарифтерінен зардап шеккен елдермен әріптестікті күшейтуді жоспарлап отыр, деп хабарлайды Bloomberg. Өткен демалыс күндері одақ Индонезиямен жан-жақты экономикалық әріптестік жөніндегі келісім бойынша алдын ала келісімге келді. Индонезия президенті Прабово Субианто мұны «серпіліс» деп атады.
Сауда, қызмет көрсету, инвестиция, кедендік рәсімдер, цифрлық қызметтер және сауда саласындағы 21 бағытта ынтымақтастық 2016 жылдан бері талқылануда. Алайда бірқатар келіспеушілік келіссөздерді тоқтатып тастаған еді. Алайда Трамп бастаған сауда соғысы жағдайында Джакарта мен Брюссель бұл келісімді аяқтауға стратегиялық мүдде тауып отыр, деп жазады The Diplomat. АҚШ президенті Индонезияға 1 тамыздан бастап 32% тариф енгізілетінін мәлімдеді, ал ЕО-ға 30% баж салығын ескертіп отыр. Индонезия экономика министрі Айрлангги Хартартоның айтуынша, келісімге 3-тоқсанда қол қойылмақ.
Ал 18 шілдеде ЕО Парсы шығанағының алты елімен стратегиялық әріптестік туралы екіжақты келіссөздерді бастауды мақұлдады. Bloomberg-тің дерегінше олар қауіпсіздік, энергетика, байланыстарды әртараптандыру және АҚШ-қа тәуелділікті азайту тақырыптарын қамтиды.
Бразилия президенті Луис Инасиу Лула да Силва да өз еліне жаңа сауда серіктестерін іздейтінін мәлімдеді. Себебі Трамп Бразилияға, саудаға қатысы жоқ себептермен, 50%-дық тариф енгізуге сес көрсетті. Бразилия — АҚШ-пен саудада тапшылығы бар алғашқы ел, оған Трамп стандартты 10% орнына 50% енгізбек. Ол сондай-ақ БРИКС пен АҚШ-қа қарсы саясатты қолдайтын өзге де елдерге қосымша 10% салықпен қоқан-лоққы жасады.
ЕО мен Оңтүстік Американың MERCOSUR сауда блогы арасында келіссөздер 20 жылдан бері жүріп келеді. Енді Брюссель бұл келісімді жылдың соңына дейін аяқтауға ниетті, деп жазады Financial Times. Егер келісімге қол қойылса, ЕО, Бразилия, Аргентина, Уругвай және Парагвай арасында 700 млн тұтынушысы бар ортақ нарық пайда болмақ.
«Қалаушылар коалициясы»
Қытай да қарап отырмаған елдердің бірі. Ол «Бір белдеу — бір жол» бастамасы аясында 150 елмен сауда байланысын нығайтып, экономикалық ықпалын кеңейтуге күш салуда. Онжылдық басында бұл бастамаға сенім төмендеді — жобалардың ашық еместігі мен қарыз дағдарыстары салдарынан.
Мысалы, Пәкістан ХВҚ-дан көмек сұраса, Шри-Ланка маңызды портты Қытайға берді, Мальдив аралдары қарызды қайта құрылымдауды өтінді. Бірақ Трамп тұсындағы және Байден кезеңінде жалғасқан сауда шиеленісі Бейжіңге шетелдік нарықтардағы белсенділікті арттыру қажеттігін көрсетті.
Қытай енді күн энергиясы мен электромобиль технологиясы арқылы жаһандық нарықты бағындыруда. Бұл ретте ЕО Қытайдан келетін экспорттың шектен тыс көлеміне байланысты кей салаларда — мысалы, электромобильдер мен болатта — шектеулер енгізуге мәжбүр.
Гриффит университеті мен Бейжіңдегі Жасыл қаржы және даму орталығының зерттеуіне сәйкес, биыл BRI аясында қытайлық компаниялар $124 млрд-қа 176 келісімшарт жасасқан — бұл 2024 жыл бойындағы көлемнен көп. Оның $23 млрд-ын Қазақстан иеленді.
BRI аясындағы жиынтық инвестициялар мен келісімдер көлемі $1,3 трлн-ға жетті.
Қытайлық компаниялар АҚШ-пен сауда соғысы салдарынан жеткізу тізбектері мен нарықтарын әртараптандыру қажеттігіне байланысты шетелде белсенді жұмыс істеуде. Өз кезегінде, бұл елдер де Қытаймен тығыз байланыс орнатуға мүмкіндік көріп отыр, дейді зерттеу авторларының бірі Кристоф Недопил Ван.
Африка — қытайлық капитал тарту бойынша өңірлік көшбасшы ($39 млрд). Трамптың «Африка екінші орында» саясаты — көмекті қысқарту, ОАР-ды ақ нәсілділерді қудалады деп айыптау, Лесотоға ең жоғары 50% баж енгізу — Қытай үшін мүмкіндік терезесін ашты, деп жазады FT шолушысы Дэвид Филлинг.
АҚШ Африка саудасының небәрі 5%-ын құрайды. Сондықтан континент елдері 2021 жылы іске қосылған Африкалық континенттік еркін сауда аймағы аясында белсендірек әрекет етуі тиіс. Аймақ біртіндеп іске қосылуда, бірақ елдер арасындағы даму айырмашылықтары оны баяулатуда.
Калифорния университетінің профессоры Кимберли Клозингтің пікірінше, идеалды жол — АҚШ-пен немесе онсыз жаһандық сауда ережелерін қолдап, сауданы либералдандырумен айналысатын «қалаушылар коалициясын» құру. Егер мұндай жұмыс жалғасатын болса, болашақта АҚШ-тың жаңа әкімшілігі, егер америкалық сайлаушылар изоляционизм мен протекционизмнен бас тартса, бұл процеске қосылуы мүмкін.
«Әлем экономикалық ынтымақтастықты жалғастырудан көп ұта алады. Еркін әрі ашық сауда жүйесі гүлдену мен өсудің зор мүмкіндіктерін береді», — дейді Клозинг.
