«Керемет өзгеріс»: Ирандағы екі апталық соғыс жаһандық экономиканы қалай өзгертті

Орта Шығыстағы соғыс, әлемді жаһандық мұнай мен сұйытылған табиғи газ жеткізілімінің шамамен 20%-ынан айырған, жаһандық инфляция, экономикалық өсім және ақша-несие саясатының болашағына қатысты күтілімдерді өзгертіп жатыр. Талдаушылар енді бір баррельге орташа есеппен 150 немесе тіпті 200 долларлық мұнай бағасын мүмкін емес деп есептемейді, ал мұндай өсім инфляцияны қайта қоздыруы мүмкін.

Иранда жылдам операция өткізуге деген үміт ақталмады, және жағдай ушығып барады: Ирак, Кувейт, БАӘ, Сауд Арабиясы және Бахрейн шикізатты экспорттай алмау салдарынан мұнай өндіруді азайтуды бастады , ал Иранның жаңа Жоғарғы көшбасшысы Моджтаба Хаменей бейсенбі күні Хормуз бұғазы жабық күйінде қалуы тиіс екенін және соғыста «қажет болса басқа майдандар ашылуы керек» екенін мәлімдеді.

9 наурыз дүйсенбі күні баррелі шамамен 119 долларға дейін шарықтаған Brent маркалы мұнайдың бағасы АҚШ президенті Дональд Трамп соғысты «өте тез» аяқтайтыны туралы уәде бергеннен кейін сейсенбі күні 100 доллардан төмен түсті. Алайда, содан бері соғыстың жақын арада аяқталатынына ешқандай белгі болмағандықтан, аптаның соңына қарай баға қайтадан бір баррельге 100 доллардан жоғары деңгейге көтерілді.

Халықаралық энергетика агенттігі қазіргі мұнай шокын «көлемі бойынша бұрын-соңды болмаған» деп сипаттап, «бұрын-соңды болмаған ауқымдағы» шарамен жауап берді: оның 32 мүшелі елі стратегиялық қорларынан 400 миллион баррель мұнайды нарыққа шығаруға шешім қабылдады. Энергияны импорттауға қатты тәуелді Еуропада бұл соққы инфляцияның жеделдеуіне әкеліп, экономиканы рецессия шегіне жеткізуі мүмкін. АҚШ-та энергия экспортының артуы экономикадағы тұтынушылық белсенділіктің төмендеуін өтеуі мүмкін, бірақ Федералдық резерв жүйесі қиын жағдайға тап болады: инфляцияның жеделдеуі пайыздық мөлшерлемелерді көтеруді талап етеді, ал президент оларды төмендетуді қалайды.

Әлемдегі ең ірі мұнай импорттаушылары – Қытай мен Үндістан – Ресей мен Ираннан шикі мұнайды елеулі жеңілдікпен сатып алу мүмкіндігін жоғалтты. Егер дағдарыс жалғасса, осы екі ел «ресейлік мұнай үшін таласады», – деді Carnegie Berlin Орталығының Ресей мен Еуразия жөніндегі зерттеушісі Сергей Вакуленко Financial Times-қа. Kpler мәліметі бойынша, үнді компаниялары қазір Brent маркасына қарағанда барреліне шамамен 5 доллар үстемеақы төлеп отыр, ал Таяу Шығыста соғыс басталған кезде бұл көрсеткіш (жүк тиеу порттарында) 30 долларға дейін жеткен.

Шамамен бір жылдан астам уақыттан бері алғаш рет Үндістан үкіметтік реттеудегі баллондық газдың – тамақ пісіруге ең кеңінен қолданылатын энергия көзі – бағасын орта тап отбасылары үшін 7%-ға, ең кедей үй шаруашылықтары үшін 11%-ға көтерді.

Әлемдік мұнай жеткізілімінің шамамен 20%-ы (тәулігіне шамамен 20 миллион баррель) Иран іс жүзінде жауып тастаған Ормуз бұғазы арқылы Парсы шығанағы елдерінен экспортталды. Bloomberg Economics есептеулеріне сәйкес, академиялық зерттеулер мен өткен жабдықтау үзілістері туралы деректер негізінде жаһандық мұнай жеткізілімінің 1%-ға қысқаруы оның бағасын 4%-ға өсіреді.

Соның нәтижесінде Ормуз бұғазының ұзақ уақыт жабылуы соғыс алдындағы деңгейден мұнай бағасын 80%-ға өсіріп, бір баррельге шамамен 108 АҚШ долларына дейін жеткізер еді. Ең нашар сценарийде баға осы деңгейде биылғы жылдың төртінші тоқсанына дейін сақталады.

АҚШ-та бұл жыл соңына қарай инфляцияны 0,8 пайыздық пунктке арттырып, оны 3%-дан жоғары деңгейге шығарады (ФРЖ-ның 2%-дық мақсатымен салыстырғанда), деп есептейді Bloomberg Economics. Қытайда да инфляцияның ұқсас өсуі күтілуде. Қытай дефляциялық спиральға түсу қаупіне ұшырап отырғандықтан, бұл тіпті оң фактор ретінде қарастырылуы мүмкін. Бірақ экономика да зардап шегеді: энергетикалық соққы бұрыннан әлсіреген тұтынушылық сұранысты одан әрі әлсіретеді және ел алты жыл бойы жылжымайтын мүлік нарығы дағдарысынан шыға алмай, АҚШ сауда баждарының салдарымен күресіп жатқан уақытта қосымша теріс әсер етеді.

Bloomberg Economics моделіне сәйкес, еуроаймақтағы және Ұлыбританиядағы инфляция шамамен 1,1 пайыздық тармаққа өседі деп күтілуде, ал ЖІӨ тиісінше 0,6% және 0,5%-ға төмендейді деп болжануда.

Талдаушылар мұнай бағасына қатысты болжамдарын қайта қарастыра бастады. Goldman Sachs-тың жаңа негізгі сценарийінде (осы аптадағы екіншісі!) наурыз–сәуір айларында Brent маркалы мұнайдың орташа бағасы барреліне 98 долларды құрайды; ал бір апта бұрынғы болжамда наурызда бағаның 80 долларға дейін өсетіні болжанған, деп хабарлайды The Wall Street Journal.

Дегенмен, ең нашар жағдайда оның бағасы барреліне 145 долларға дейін көтерілуі мүмкін. Инвестициялық банк қазір Хормуз бұғазы арқылы жабдықтаудың бұзылуы 21 күнге созылатынын күтеді (бұрын олар оны 10 күн деп болжаған).

Macquarie Bank-тің талдаушылары егер бұғаз тағы бірнеше апта жабық қалса, баға бір баррельге 150 доллардан асуы мүмкін деп есептейді.

Барлығы Парсы шығанағынан мұнай мен газ экспортталатынын біледі, бірақ аймақ елдері сондай-ақ көп мөлшерде тыңайтқыштарды да экспорттайды, – деп атап көрсетеді инвестициялық ақпараттық бюллетень Fuller Treacy Money баспагері Джон Трейси: «Ауыл шаруашылығын табиғи газ бен фосфаттарды азық-түлікке айналдыру процесі деп қарастыруға болады».

Трисидің айтуынша, бұл аймақ әлемдік мочевина экспортының шамамен 50%-ын, аммиак экспортының 30%-ын, күкірт экспортының 41%-ын және басқа да бірнеше тыңайтқыштарды құрайды. Қазіргі уақытта олардың ешқайсысы экспортталмайды. Нәтижесінде тыңайтқыштар тапшылығы ауылшаруашылық бағаларының өсуіне әкелуі мүмкін, – дейді ол.

Әскери әрекеттер бағаның күрт өсуіне әкелген тағы бір сала – әуе тасымалы. Cirium мәліметтеріне сәйкес, 12 наурызға қарай қақтығыс басталғаннан бері Парсы шығанағы елдерінде 46 000-нан астам рейс тоқтатылды. Bloomberg жазуынша, жаһандық әуе қозғалысы 10%-ға құлдырап, бұл сектор үшін коронавирус пандемиясынан бері ең ауыр соққы болды.

Егер бағаның өсуі инфляцияға деген күтулердің жоғарылауымен бірге жүрсе, орталық банктер ең болмағанда пайыздық мөлшерлемелерді төмендетпеу арқылы экономикаға қолдау көрсетуден бас тартуға немесе тіпті оларды көтеруге мәжбүр болады.

Нарық қазірдің өзінде пайыздық мөлшерлемеге қатысты күтулерін қайта қарастырып жатыр. TD Securities компаниясының АҚШ пайыздық мөлшерлеме стратегиясының басшысы Геннадий Голдберг FT-пен әңгімелесу кезінде бұл түзетуді «шамадан тыс» деп сипаттады.

Пайыздық мөлшерлемелердің өзгерістеріне ең сезімтал екі жылдық АҚШ қазынашылық облигацияларының кірістілігі соғыс басталардан бұрынғы 3,4%-дан шамамен 3,8%-ға дейін өсті. «Нарық жоғары инфляция мен ықтимал түрде жұмсақтығы төмен ақша-несие саясатының экономикалық өсімге теріс әсерлерін есепке қосуға тырысуда», – дейді активтерді басқарушы Ninety One компаниясының өкілі Джон Стопфорд.

Трамп Федералдық резерв жүйесінің төрағасы лауазымынан кетіп бара жатқан Джером Пауэллге де, мамырда оны алмастыруы тиіс Кевин Уоршқа да қосымша қысым жасап жатыр. Бейсенбі күні ол өзінің Truth Social әлеуметтік желісінде былай жазды: «Бүгін Федералдық резерв төрағасы Джером «Өте кеш» Пауэлл қайда? Ол пайыздық мөлшерлемелерді ДЕРЕУ төмендетуі керек, келесі отырысты күтпеуі тиіс!»

Екі жылдық неміс мемлекеттік облигациялары бойынша кірістілік соғыс алдындағы 2%-дан 2,37%-ға дейін өсті, ал он жылдық облигациялар бойынша ол 2,64%-дан 2,94%-ға дейін көтерілді, бұл Еуропа Орталық Банкінің пайыздық мөлшерлемені көтеру күтілуін одан әрі көрсетеді. Bloomberg мәліметі бойынша, нарық қазір шілдеге қарай мөлшерлеме 0,25 пайыздық тармаққа өсіп, 2,25%-ға дейін жетеді деген ықтималдықты шамамен 100%-ға, ал жыл соңына дейін 2,5%-ға дейін өсу ықтималдығын шамамен 70%-ға бағалап отыр.

Дегенмен, агенттік 6 мен 11 наурыз аралығында жүргізген сауалнамаға қатысқан экономистер нарық қатысушыларының көзқарасынан өзгеше пікір білдірді: тек 7%-ы биыл жыл соңына дейін Еуропа Орталық банкінің ақша-несие саясатын қатаңдатады деп күтеді, ал келесі жылдың соңына дейін мұндай қадамға барады деп үміттенетіндердің үлесі үштен бірден кем. Bloomberg атап өткендей, бұл алшақтық қақтығыстың қанша уақытқа созылатыны жөніндегі әртүрлі бағалаулардан туындайды: экономистер оның қысқа мерзімді болатынына сенеді.

Алайда ABN Amro-ның еуроаймақ бойынша аға экономисі Билл Дивейн мойындады: «Дағдарыстың ақша-несие саясатына әсері туралы нақты қорытынды жасау әлі тым ерте. Еуропалық Орталық Банк инфляцияға әсеріне қатысты қырағылық танытып, қажет болған жағдайда шара қолдануға дайын болады».

«Келесі отырыста пайыздық мөлшерлемені төмендету мәселесі айқын түрде күн тәртібінде де жоқ, ал оны көтеру, бәлкім, көпшіліктің ойлағанынан да жақын болуы мүмкін», – деді Еуропалық Орталық Банк Басқарма мүшесі Петер Казимир Bloomberg-пен сұхбатында.

«Әлемдік экономикадағы ықтимал стагфляциялық соққы орталық банктерге жаңа дилемма тудырады», – деп атап өтті ING компаниясының макроэкономикалық талдау жөніндегі әлемдік бөлімнің басшысы Карстен Бжески.

Дегенмен ол бұл соққы 2022 жылғыдай қатты болмайды деп есептейді: сол кезде көптеген елдерде еңбек нарықтары өркендеп, негізінен пандемия кезінде үкіметтің қолдауына сүйене отырып, үй шаруашылығы мен бизнестің энергияға деген жүктемесін жеңілдетуге бағытталған қаржылық шаралармен тез толықтырылды.

2022 жылы энергия бағасының шарықтауынан туындаған соққы инфляцияға оңайырақ айналды, себебі үкіметтер отқа май құйғандай болып, баға мен жалақының өсуінің классикалық спиралін қалыптастырды, – деп жазады Бжески.

Қазіргі жағдайда ол еуропалық үкіметтер, ең болмағанда, өте шектеулі бюджеттік ресурстарға байланысты энергия шығындарының өсуін өтеуге онша ықылас танытпайды деп есептейді.

«Қалай болғанда да, жаһандық экономика тағы да бір түйінді кезеңге жетті, ол тек қысқа мерзімді ауыр салдарларға ғана емес, сонымен бірге кең геосаяси контексте радикалды өзгерістерді одан әрі күшейтуі мүмкін», – деп қорытындылады ол.