Кім жұмысынан айырылады және жасанды интеллектке қанша ақша салынады: Стэнфорд есебінен алты сұрақ

Стэнфорд университеті AI Index есебін жариялады – бұл жасанды интеллекттің экономиканы, еңбек нарығын және күнделікті өмірді қалай өзгертіп жатқаны туралы қысқаша шолу. 423 бет бойы авторлар 2025 жылғы деректерді талдап, жасанды интеллект тез арада негізгі технологияға айналғанын, ал ақша, инфрақұрылым мен ықпал аз ғана ойыншылар тобының қолына одан да жылдам шоғырланып жатқанын қорытындылайды.

Осы жылғы есеп модель сапасы тұрғысынан АҚШ пен Қытай арасындағы іс жүзінде жоқ айырмашылыққа және жасанды интеллект экономикасының қарқынды өсуіне назар аударады. Есеп авторлары 2013 жылдан бастап бірігу мен сатып алу мәмілелері, жеке инвестициялар және жария ұсыныстар ескерілгенде жасанды интеллектке салынған инвестициялар шамамен 40 есе өскенін және 2025 жылға қарай осы саладағы жаһандық корпоративтік инвестициялар екі еседен астам артқанын атап көрсетеді.

2025 жылы бұрын-соңды болмағандай көп қаржы – 581,69 миллиард доллар – жасанды интеллектке ағылды, бұл 2024 жылмен салыстырғанда екі есе көп, деп хабарлайды есеп. Жеке инвестициялар осы ағынның 60%-ын – 344,7 миллиард долларды – құрады, бұл да өткен жылдың көрсеткішінен екі есе артық. 1 миллиард доллардан асатын мәмілелер саны жыл ішінде 15-тен 28-ге дейін дерлік екі есе өсті.

Бұл инвестициялар елдер бойынша өте шоғырланған: АҚШ капиталдың басты магниті болып қала береді және айтарлықтай алшақ алда тұр. Өткен жылы америкалық жасанды интеллект компаниялары барлық жеке инвестициялардың шамамен 83%-ын, яғни 285,9 миллиард долларды өздеріне тартты. Үздік үштікке кіретін Қытай мен Ұлыбритания тиісінше 12,4 млрд және 5,9 млрд доллар тартты.

Компаниялар арасында жетекшілердің шағын тобы ең жылдам өсіп келеді: есеп авторларының айтуынша, OpenAI мен Anthropic алға шығып, жыл сайынғы табыстары тиісінше шамамен 25 миллиард және 19 миллиард долларды құрайды. Салыстыру үшін xA мен Mistral AI-дың табыстары 500 миллион доллардан кем.

Есепке сәйкес АҚШ пен Қытайдың жасанды интеллект модельдерінің сапасы арасындағы алшақтық дерлік жойылды. 2025 жылдың басынан бастап америкалық және қытайлық жүйелер бірнеше рет өнімділік рейтингісінде орындарын ауыстырды: 2025 жылдың ақпанында DeepSeek-R1 алда тұрды, ал 2026 жылдың наурызына қарай көшбасшылық Anthropic-ке өтті.

Алайда АҚШ әлі де шығарылған модельдер саны бойынша Қытайдан алда: 2025 жылы америкалық компаниялар 50 жасанды интеллект моделі шығарды, ал Қытайдан – 30. Жеке инвестициялар арасындағы алшақтық та айтарлықтай – 285,9 млрд доллар мен 12,4 млрд доллар – бірақ авторлар статистиканың дәл болмауы мүмкін екенін ескертеді. Олардың бағалауы бойынша, 2000 жылдан бері мемлекеттік даму қорлары Қытайдағы жасанды интеллект компанияларына шамамен 184 млрд доллар бағыттаған.

АҚШ-тың көшбасшылығы сөзсіз мойындалатын тағы бір сала – деректер орталықтары. Америкада олардың саны 5 000-нан астам, бұл кез келген басқа елдегіден он есе көп. Қытайда олардың саны 449. Сонымен қатар, есепте OpenAI, SoftBank, Oracle және MGX компанияларының бірлескен жобасы туралы айтылады, ол 2029 жылға дейін АҚШ-та деректер орталықтарын салуға 100 миллиардтан 500 миллиард долларға дейін инвестиция салуды көздейді.

2025 жылы АҚШ-та өнімділік өсімі 2,7%-ға жетті, бірақ бір бағалау бойынша жасанды интеллекттің оған нақты қосқан үлесі небәрі 0,01 пайыздық тармақ болды. Есеп авторлары күрделірек пайымдауды қажет ететін тапсырмаларда жасанды интеллект әрдайым жұмысты жеделдетпейтінін атап көрсетеді. Мысалы, жасанды интеллект негізіндегі көмекшілер ашық бастапқы кодты жоба әзірлеушілерінің жұмысын орта есеппен 19%-ға баяулатты. Алайда жеке тапсырмалар деңгейінде жасанды интеллект әсері әлдеқайда айқын көрінеді. Мысалы, қолдау мамандары сағатына 14–15% көп сұрауды шеше бастады, ал GitHub Copilot пайдаланатын әзірлеушілерге AI 26% көп өтінімді өңдеуге көмектеседі.

Жасанды интеллекттің еңбек нарығына әсері біркелкі емес және ол ең алдымен кадрларды іріктеу саласында және жас жұмысшылар арасында айқын байқалады. 22–25 жас аралығындағы бағдарламалық қамтамасыз ету әзірлеушілерінің жұмыспен қамтылуы 2024 жылмен салыстырғанда шамамен 20%-ға төмендеді. Жұмыс берушілер арасында жүргізілген сауалнамалар жағдайдың одан әрі нашарлауы мүмкін екенін көрсетеді: жауап бергендердің үштен бірі келесі жылы қызметкерлер санын қысқартуды күтеді. Ең ықтимал қысқартулар қызмет көрсету операцияларында, жабдықтау тізбегін басқаруда және бағдарламалық инженерияда болмақ.

Сауалнамалар көрсеткендей, жұртшылық пен сарапшылардың жасанды интеллекттің жұмыспен қамтуға әсері туралы көзқарастары әртүрлі. Америкалықтардың 64%-ы келесі 20 жыл ішінде жасанды интеллект жұмыс орындарының санын азайтады деп күтсе, тек 5%-ы оның өсуін болжайды. Сарапшылар арасында болжамдар соншалықты үмітсіз емес: 39%-ы жұмыспен қамтудың төмендеуін, ал 19%-ы өсуін күтеді. Сонымен бірге технологияның әлдеқайда жылдам енгізілетінін сарапшылар күтеді: олар 2030 жылға қарай АҚШ-тағы жұмыс уақытының 80%-ында генеративті жасанды интеллект қолданылады деп болжайды, ал жұртшылық бұл көрсеткішті небәрі 10%-ға бағалайды.

Генеративті жасанды интеллект жеке компьютерлер мен интернеттің сол кездегі таралу жылдамдығынан да жылдамырақ таралуда: үш жылдың ішінде оның ену көрсеткіші 53%-ға жетті. Алайда, оны қабылдау көрсеткіштері елдер бойынша айтарлықтай өзгеріп, жан басына шаққандағы ЖІӨ-мен тығыз байланысты: Сингапурда бұл көрсеткіш 61%-ға, Біріккен Араб Әмірліктерінде 54%-ға жетсе, АҚШ 28,3%-пен тек 24-орында тұр.

2026 жылдың басына қарай генеративті жасанды интеллекттен америкалық тұтынушылардың алған пайдасы жылына 172 миллиард долларға жетіп, бұл алдыңғы жылғы 112 миллиард доллардан жоғары болды, ал әр пайдаланушыға шаққандағы медианалық құн үш есе өсті. Қазіргі уақытта құралдардың көпшілігі тегін немесе дерлік тегін болып қала береді. Осы жағдайға байланысты инвесторлардың қызығушылығы күрт өсті: 2025 жылы генеративті жасанды интеллектіге инвестициялар 200%-дан астамға артты.

Есепте көрсетілгендей, көпшілік әлі де технологияның артықшылықтары оның кемшіліктерінен басым деп есептейді, бірақ жасанды интеллекттің салдарына қатысты алаңдаушылық күшейіп келеді. Мамандар мен жалпы жұртшылық арасындағы алшақтық айрықша байқалады. Мамандардың 73%-ы жасанды интеллекттің жұмыс орнына оң әсер ететініне үміт артса, жалпы жұртшылықтың тек 23%-ы ғана солай ойлайды. Авторлар экономика мен денсаулық сақтау салаларына жасанды интеллекттің әсерін бағалауда да ұқсас алшақтықтар бар екенін атап көрсетеді.

Осы технологияны кім реттеуі керек деген пікірлер де біркелкі емес. Өз үкіметтеріне деген үміт пен сенімнің ең жоғары деңгейі Оңтүстік-Шығыс Азия елдерінде тіркеледі. Солтүстік Америка мен Еуропада күтулер айтарлықтай бәсең. Жасанды интеллектіні реттеу мәселесінде өз үкіметіне деген сенімнің ең төменгі деңгейі АҚШ-та — 31% — тіркелді.