«Компартия мұндай жағдайдың қайталануын қаламайды»: Қытай әрекетке көшті
Қытай қор нарығы тарихында екі қаржылық көпіршікті бастан өткерді. Алғашқысы — 2007 жылы болса, соңғысы — 2015 жылы өтті. Соңғы бес айда нарық небәрі 25%-ға өскен (мысалы, АҚШ нарығынан да аз), алайда алыпсатарлық құмарлықтың айқын белгілері байқала бастады. Билік бұл өсімнің күрт құлдырауға ұласуынан қорқып отыр.
Алыпсатарлықты тежеу
Қытай қор нарығы сәуірден бері үздіксіз өсіп келеді. Сол кезде АҚШ президенті Дональд Трамп Қытайға қойылған баж салығын 100%-дан асыра көтеріп, кейін келіссөздер жүргізу үшін үзіліс жасаған болатын.
Маусым айының соңында АҚШ пен Қытай сауда бойынша бітімге келгенін жариялады. Нәтижесінде Shanghai Composite индексі сәуірдегі ең төменгі деңгейден 25,4%-ға өсіп, 25 тамызда он жылдағы ең жоғарғы деңгейге жетті. (Салыстыру үшін: сол аралықта америкалық S&P 500 индексі 30,7%-ға өсті.)
Bloomberg-тің мәліметінше тамыз айының басынан бастап нарық капитализациясы $1,2 трлн-ға (шамамен 10%) ұлғайған соң, қытайлық реттеуші органдар оны суыту бойынша бірқатар шараларды қарастыра бастады. Олардың айтуынша соңғы апталарда билікке ұсынылған нұсқалар қатарында шорт-сатылымға қатысты кейбір шектеулерді алып тастау және алыпсатарлық операцияларды тежеу шаралары бар.
Билік нарықтағы кез келген күрт өзгеріс жеке инвесторларға үлкен шығын әкелуі мүмкін деп алаңдайды. Бұл әсіресе күрделі мәселе, себебі қытайлықтардың негізгі активі — жылжымайтын мүлік (үй шаруашылықтарының 80% активі) — соңғы төрт жылдан бері арзандап жатыр.
Тамыз айының соңында Қытайдың Қор нарығын реттеу жөніндегі комиссиясының төрағасы Ву Цин нарықтағы тұрақтылықты қамтамасыз етуге және «ұзақмерзімді, құндық және ұтымды инвестициялауды» қолдауға бейілді екенін мәлімдеді.
Бейжің «баяу өсетін бұқалық нарықты» қолайлы деп есептейтінін көрсетті — бұл халықтың әл-ауқатын біртіндеп арттыру мен тұтынуды ұзақмерзімді өсіруге ықпал етеді.
Bloomberg-тің дерегіне сәйкес макроэкономика жөніндегі аға стратег Хоминь Ли былай дейді: «Жеке инвесторлардың белсенділігінің күрт артуына байланысты реттеушілердің алаңдаушылығы артып келеді. Жаңа есепшоттар саны мен маржиналдық сауда көлемі күрт өсті. Билік институционалдық инвесторларға материктік нарықта шорт-позициялар ашуға ішінара рұқсат беруі және онлайн-платформаларға шектеу қоюы әбден мүмкін».
Реттеуші органдар алыпсатарлықты тежеу үшін қаржы институттарын іске қосты. Банктерге онлайн-қарыз беру платформалары арқылы акцияларға қарыз ақша салу жағдайларын тексеру тапсырылды, ал брокерлік компанияларға тәулік бойы сауда шоттарын ашу қызметтерін жарнамалауды шектеу жүктелді. Bloomberg дереккөздерінің хабарлауынша әлеуметтік желілерге де нарықтағы бұқалық тренд, маржиналдық сауданың рекордтық деңгейлері және банк депозиттерінен акцияларға ақша аудару туралы ақпаратты шамадан тыс таратпауға ескерту жасалған.
Тамызда 400-ден астам инвестициялық қорлар қаражат қабылдауды шектегенін немесе тоқтатқанын мәлімдеді. Тіпті нарық өсімінен пайда көріп отырған компаниялар да инвесторларды тәуекелдер туралы ескерте бастады. Мысалы, жасанды жады чиптерін өндіруші Cambricon Technologies компаниясы өткен аптада осындай мәлімдеме жасады. Оның акциялары 28 шілдеден бері бір ай ішінде 134%-ға қымбаттады — бұл АҚШ тарапынан шектеулерге қарамастан, отандық AI секторын билік қолдайды деген үмітпен байланысты. Ал сол аралықта Cambricon кіретін CSI 300 индексі небәрі 8%-ға өсті.
Cambricon өз мәлімдемесінде: «Компания акцияларының өсімі басқа ұқсас компаниялар мен индекстерден әлдеқайда жоғары. Бұл акция бағасының компанияның нақты іргелі көрсеткіштерінен алшақтап кету қаупін тудырады. Мұндай жағдайда инвесторлар елеулі қаржылық тәуекелдерге ұшырауы мүмкін», — деді. Осы мәлімдемеден кейін акциялар бағасы бірден 9%-ға құлдырады.
«Қызметші индексі»
Нарықтағы ахуалға реттеушілер мен сарапшылардың алаңдауына 2007 және 2015 жылдары шарықтап, артынан күрт құлаған екі қаржылық көпіршік себеп болып отыр.
2007 жылы 14 айда Shanghai Composite 270%-ға өсті (сол кезде үкіметтік Eastday сайты Шанхайдағы жұмыс қызметі бюросына сілтеме жасап, қонақүйлерде қызметшілер жетіспей жатқанын, олардың 10%-ы жұмыстан шығып, акциямен сауда жасауға кеткенін жазған болатын). Бірақ кейін ол 12 айда 73%-ға құлдырап, бүкіл өсімді жоғалтты.
Сол кезде билік еш әрекет етпеген еді, көпіршік өзі-ақ cейіліп кетті. Қытай қор нарығы дәстүрлі түрде экономикамен әлсіз байланысқан: 2007 жылы ЖІӨ 14,2%-ға, ал 2008 жылы — әлемдік қаржы дағдарысына қарамастан, 10%-ға өскен болатын.
2015 жылғы көпіршік сәл кіші болғанымен, салдары ауқымдырақ еді. 14 ай ішінде индекс 155%-ға өсіп, маусымда шарықтау шегіне жетті. Бірақ одан кейін небәрі бір ай ішінде индекс 30%-ға құлдырағанда, бұл жағдай билікті де, шетелдік қатысушыларды да алаңдатты. Себебі ол кезде нарықта жергілікті де, халықаралық инвесторлар да көп болатын.
Бейжің нарықты қолдау үшін миллиардтаған доллар жұмсай бастады. Бұл әрекеттер жаһандық нарықтарда жаппай сатылымдарға себеп болды. Сол уақытта Қытай экономикасы баяулаудың алғашқы белгілерін көрсетіп жатқан еді, ал тамыз айында Бейжің юаньді девальвациялап, әлемдік нарықтарды одан бетер дүрліктірді.
Нәтижесінде Shanghai Composite 2016 жылдың басында барлық өсімін жоғалтып, келесі он жыл бойы 2500–3700 тармақ аралығында қалып қойды. Қазіргі өсім кезінде ғана индекс бұл деңгейден шығып, 2015 жылдың күзі деңгейіне жетті.
Көпіршік белгілері
Қазіргі нарықтағы жағдай белгілі бір деңгейде өткендегі көпіршіктерді еске түсіреді, дегенмен ауқымы сәл аздау. Биржаның ұсынған деректеріне сәйкес биылғы тамызда жеке инвесторлар 2024 жылғы тамызбен салыстырғанда 166%-ға көп жаңа шот ашқан.
Мысалы, 2007 жылы қаңтар мен мамыр аралығында 22 млн брокерлік шот ашылған — бұл 2006 жылғы жалпы саннан төрт есе көп, дейді China Securities Depository & Clearing.
Fuller Treacy Money инвестициялық бюллетенінің шығарушысы Йон Триси: «Бұрынғы көпіршіктер, негізінен, жеке инвесторлардың агрессивті несие қолдануымен байланысты болды», — дейді. Қазіргі уақытта да, оның айтуынша, адамдар акция сатып алу үшін кредиттік карталарды белсенді қолдана бастағаны туралы хабарлар жиілеп кеткен.
Bloomberg атап өткендей, 1 қыркүйекте маржиналдық сауда көлемі рекордтық 2,28 трлн юаньға ($320 млрд) жетіп, 2015 жылғы максимумнан асып түсті. Тамыз бойы бұл көрсеткіш үш күннен басқа барлық сауда күнінде өсе берген. Ал 27 тамызда материктік Қытай биржаларындағы сауда көлемі 3,1 трлн юаньға ($434 млрд) жетіп, тарихтағы екінші ең жоғары көрсеткіш болды.
«Мен 2007 жылы Қытайда болдым. Дүкенге кірсең, саған ешкім қызмет көрсетуге асқпайтын — бәрі теледидардан акция бағасын қарап отыратын (смартфон дәуірі әлі келмеген еді). Бұл нақты көпіршіктің белгісі болатын», — дейді Триси. — «Коммунистік партия мұндай жағдайдың қайталануын қаламайды, сондықтан олар нарық әлі қатты өспей тұрғанда әрекет ете бастады».
