Миллионерлер жиі бақытсыз болады. Бұл парадокс инвесторға не үйрете алады?

«Цифрлық экзистенциалдық дағдарыс» — осылай сипаттайды венчурлік капитал фирмасы Menlo Ventures-тің серіктесі Диди Дас X әлеуметтік желісіндегі жазбасында қазіргі заманғы миллионердің күйін: байлық оған аз ғана қуаныш әкеледі. Жазба вирусша таралып, 13 миллион қаралым мен 2 мыңнан астам бөлісу жинады . Бұл еркелетілген элитаның ғана мәселесі сияқты естілуі мүмкін, бірақ шын мәнінде ол орташа инвесторға да тән жағдайдың бір көрінісі. Неге ақша мазасыздықты баспайды, керісінше жаңа уайымдар тудырады?

ЖИ бумы қызметкерлер мен компания негізін қалаушылардың бизнестегі үлестері бірнеше жылдың ішінде «ешқашан жұмыс істемей-ақ өмір сүруге» жеткілікті байлыққа айналғанын көрсетті. Өз жазбасында Дас бірнеше жылдың ішінде активтері 150 000 доллардан аз болғаннан 50 миллион доллардан асқан адамдар туралы жазады және олардың көпшілігі «мағынаның терең жоғалуын» сезініп, «өмірлік жоспарлары төңкеріліп кеткенін» айтады.

$500 000-ға дейінгі капиталы бар басқалары өздерін шексіз марафон жүгіріп жатқандай сезінеді. Олар бірге жұмыс істейтін көршілерінің кенеттен Forbes тізіміне енгенін көріп, өздеріне: «Мен дұрыс жерде жүрмін бе? Әлі де жетіп алу мүмкіндігім бар ма?» деген сұрақтар қоя бастайды.

Мұндай сұрақтардың артында табысты қайталай алмаймыз деген қорқыныш жатады. Бұл қорқыныш таныс әлеуметтік ортадан айқын бөлінумен күшейеді: бұрын әріптестерің шеберханадағы әріптестер болса, енді олар жүздеген миллион немесе миллиард долларға ие, дерлік гуруларға айналған адамдардан тұрады. Олардың фонында тіпті он миллион да жеткіліксіз көрінеді.

Міне осы жерде «импостер синдромы» пайда болуы мүмкін — өзін лайықсыз сезіну, ол «Мен шынымен бұған лайықпын ба?» және «Бұл ақшасыз мен кіммін?» деген сұрақтарды тудырады.

Біз банк шотындағы ірі сома автоматты түрде бақыт пен қанағат әкеледі деп ойлаймыз. Бұл психологияда «гедоникалық жүгіру жолы» феномені деп аталатын құбылысқа байланысты. Зерттеулер көрсеткендей, лотерея ұтып алудан ауыр апатқа дейінгі қатты оң немесе теріс оқиғалардан кейін адамдар ақырында өздерінің субъективті әл-ауқаттарының бастапқы деңгейіне қайта оралады. Басқаша айтқанда, үлкен жеңістің қуанышы шынайы болды, бірақ уақыт өте келе ол жай ғана жаңа «нормаға» айналып, сана соған үйреніп кетті.

Жаңа миллионерлер мен миллиардерлермен де дәл осылай болады: алдымен эйфория, содан кейін қалыптылық сезімі және сол алғашқы эмоционалдық көтерілісті қайта сезінгісі келу. Міне, дәл осындай сәтте инвестор үшін қауіпті механизм іске қосылады: «Мен мүмкін емес нәрсеге қол жеткіздім» деген сезімді қайта тудыруға бағытталған барған сайын қауіпті шешімдер қабылдауға тырысу.

Екінші механизм – бейімделгіш күтулер. Экономикалық теорияда бұл термин адамдардың өткен тәжірибеге негізделген болашаққа қатысты күтулер қалыптастыруға бейімділігін сипаттайды.

Инвестициялық тәжірибеде бұл бірнеше табысты мәміледен кейінгі кірістерге деген асыра көтерілген үміттерде, өз мүмкіндіктеріңді артық бағалауда және нарық жағдайының кенеттен өзгеру қаупін төмен бағалауда көрініс табады.

Міне, дәл осылай бүгінгі бай адамдар тұзаққа түседі: олардың соңғы уақыттағы әл-ауқатының өсуі олар үшін жаңа қалыпқа айналып, осы жаңа, таныс стандарттан төмен кез келген нәрсе оларда алаңдаушылық тудырады. Бұл көңілі қалу, уайым немесе ашу ретінде көрінуі мүмкін — нақты адамның өз қаржысын және өзіне деген көзқарасына байланысты. Мысалға «Алтын бұғы» мультфильмін алайық: онда Раджа алтын іздеумен әлек болып, тиындар үйіндісінің астында өліп бара жатқанда ғана есін жияды.

Орташа бөлшек инвестор да дәл осылай сезініп, көбіне шағын көлемде болса да сол сияқты әрекет етеді. Нарықтағы табысты кезеңнен кейін бұрын мүлде қалыпты саналатын табыстар енді тек ең төменгі деңгейге айналады. Өзгермелі күтілімдер оларды мұны қызықсыз әрі жеткіліксіз деп қабылдауға мәжбүр етіп, жаңа, ықтимал түрде тәуекелдірек инвестициялар іздеуге итермелейді.

Жалпы алғанда, мазасыздықты емдейтін дәрі жоқ; мазасыздықсыз өмір мүмкін емес, себебі ол адамның тіршілігі үшін аса маңызды функция атқарады. Ол бізге ішкі және сыртқы әлемде не болып жатқанын ескертеді. Осылайша ол бізге өз бағытымызды тиімдірек табуға көмектеседі.

Сондықтан ақшаның шынында да көптеген практикалық мәселелерді шешетінін айту әділ: негізгі қауіпсіздіктен бастап білім алуға, медициналық қызметке, жоғары сапалы тауарларға және т.б. қол жеткізуге дейін. Бірақ байлық мазасыздықтан азат өмір кепілі емес – керісінше, белгілі бір сәтте ол психологиялық қысымды арттыруы мүмкін. Басқаша айтқанда, байлықтың өмірді тегіс әрі болжамды ететін сиқырлы шегі жоқ.

Дегенмен, Нобель сыйлығының лауреаттары Даниэль Канеман мен Энгус Дейтон жүргізген байлық пен бақыт арасындағы байланысты зерттеу «қаржылық бақыт шегі» бар екенін көрсетеді: Шамамен 75 000 доллар капиталымыз болғаннан кейін, одан артық сома адамның субъективті әл-ауқатына айтарлықтай оң әсер етпейді.

Кейбір психологтар байлықпен байланысты әл-ауқатты адам табиғатына жат құбылыс деп есептейді. Олардың пікірінше, әл-ауқатқа тән эмоциялар — қуаныш, таңданыс, алаңдаушылық, қайғы, ашу және мейірім — аңшы-жинаушы топтарда қалыптасқан. Оларда бастапқыда ақша болмаған, сондықтан заттарды сақтап қоюдан гөрі сыйлық ретінде пайдалану маңыздырақ болған. Осылайша, әл-ауқат жеткілікті тамақ пен топ мүшелерімен қарым-қатынас жасаудан — аң аулау, азық жинау, би билеу және т.б. — тұрған.

Зерттеулердің бөлек бір бағыты психикалық денсаулықты қаржылық стратегияларды таңдаумен байланыстырады. Мысалы, Корнелл университетінің ғалымдары депрессиялық бұзылыстары бар адамдардың тым «қауіпсіз» активтерді таңдауға бейім екенін, тіпті қауіп-қатер орынды болған жағдайда да одан бас тартатынын анықтады. Бұл суретке тағы бір өлшем қосады: инвестордың ішкі күйі тек оның субъективті бақыт сезіміне ғана емес, сонымен бірге портфелінің объективті көрсеткіштеріне де әсер етеді.

Біріншіден, басынан-ақ гедоникалық бейімделудің дерлік алдын алу мүмкін еместігін мойындаған жөн. Бұл экономикадағы шекті пайданың азаю заңы сияқты: табыстың әрбір доллар өсуі, жаңа сәтті мәміле мен портфельдің өсуі тез арада бұрынғыдай қуаныш әкелмей қалады. Бұл инвестициялық мақсаттарды «кез келген N сомасына жету» емес, «нақты бір өмір салтын қамтамасыз ету» ретінде қоюды қолдайтын аргумент — онда тұрғын үй, білім және өзіңе де, жақындарыңа да уақыт бөлуге қатысты айқын параметрлер болады.

Екіншіден, табыс күтулеріңізді үнемі қайта қарап отыру қажет: олар тек соңғы бірнеше жылдың сәтті өтуіне байланысты ма, әлде сізде бірде-бір шығындық мәміле болмағандықтан ма? Мұны анықтау үшін өзіңізге мына сұрақты қойып көріңіз: «Егер мен бүгіннен бастап жаңадан бастасам, бұл нәтижені қалыпты жағдай деп санаймын ба, әлде өзімнің жетістігім деп есептеймін бе?»

Үшіншіден, өз психологиялық профиліңізді ескеру маңызды. Әлеуметтік желілер мен басқа адамдардың жетістік оқиғаларының ықпалымен біз шынайы шығынға төзімділігімізге сай келмейтін тәуекелдерге баруымыз мүмкін. Осы тұрғыдан алғанда, миллионерлер туралы әңгімелер ескерту ретінде қызмет етеді: байлықтың «бақытты жағында» болғандар да міндетті түрде бақытты сезінбейді.

Жеке инвесторлар үшін де тамаша жаңалық бар: ұзақ мерзімді өркендеуге әсер ететін көптеген факторларды қор нарығында сатып алу немесе сату мүмкін емес, бірақ оларды саналы күш-жігер арқылы тиімді басқаруға болады.