Зиянды эго: артық сенімділік инвесторға қалай кедергі келтіруі мүмкін

Биыл қаржы нарықтары мінсіз дауылдың қыспағында. Ирандағы соғыс пен энергия бағасының шарықтауы салдарынан құбылмалылық қалыпты жағдайға айналды. Тіпті төмен кірісті активтерді де қауіпсіз деп санай алмаймыз. Мұндай жағдайда адам кем дегенде пайданы уақытылы алып, төмендеулерді «өткізіп», жалпы алғанда ақшасын жоғалтпайтынына сенгісі келеді. Алайда инвестордың өзінен келетін қауіп бар — өз қабілеттері мен шеберліктеріне шамадан тыс сенім. Бұл қалай жүзеге асады және инвестор өз эгосынан қалай қорғана алады?

Әр адам когнитивтік бұрмалануларға ұшырайды. Бұл — ойлауымыздағы жүйелі қателіктер, яғни «ақаулар», олар қозғалғанда ақпаратты қате түсініп, иррационалды шешімдер қабылдауымызға әкеледі. Осындай «ақыл-ой тұзақтарының» бірі – «диспозиция әсері» деп аталатын құбылыс. Бұл – пайда әкелген активтерді сатуға, ал шығынға ұшыраған активтерді тым ұзақ ұстап тұруға бейімділік.

«Өзін-өзі артық бағалауға бейім» деп аталатын эксперименттік зерттеу Миландағы Боккони университетінің және Калифорния университетінің Берклидегі Хаас бизнес мектебінің зерттеушілер тобымен жүргізіліп, бұл әсер артық сеніммен қосылғанда зиянды психологиялық шеңбер тудыратынын көрсетті. «Пайданы алу және шығындарды қалдыру» инвесторларға өз қабілеттерін артық бағалауды жалғастыруға нақты үйретеді.

Бұл таза психология: біз үшін кішкентай жеңісті тойлау жеңілісті мойындаудан оңайырақ.

Басқаша айтқанда, егер активтің құны 10–15%-ға өссе, инвестордың инстинкті пайдасын бекітуге бағытталады: «Кейін өкініп қалғанша, ақшаны қазір алған дұрыс». Екінші жағынан, егер басқа активтің құны 20–30%-ға төмендесе, үміт оянады: «Тағы сәл шыдаймын да, ол менің сатып алу бағама қайта оралады».

Нәтижесінде инвестордың сауда тарихында шешілген көптеген «кішігірім жеңістер» мен әлі мойындалмаған жеңілістерді білдіретін сондай-ақ көптеген ашық позициялар жиналады.

Осы арада Хаас бизнес мектебінің Терренс О'Дин жүргізген бөлек зерттеу сатылған «жеңімпаздардың» сатылғаннан кейінгі жылы нарықтан орта есеппен 3,4 пайыздық пунктке жоғары өнім көрсеткенін көрсетті. Ал портфелде қалған шығынға ұшыраған активтер нарықтық орташа көрсеткіштен төмен қайтарымдылық көрсетіп, портфельдің көрсеткішін төмендетті.

Алғашқы зерттеуде авторлар адамдардың пайда мен шығындарды қалай тіркеуге бейім екенін және бұл таңдау инвесторлар ретінде өзін-өзі бағалауымызға қалай әсер ететінін анықтау үшін эксперимент те жүргізді.

Қатысушыларға акциялар портфелі беріліп, олар модельдік жағдайларда бірнеше сауда кезеңіне қатысуға шақырылды. Бірінші топ – «сатып алып, ұстап тұру» тобы – пайда әкелген акцияларды сатуға, ал шығынға ұшырағандарын ұстап тұруға міндеттелді. Екінші топ — «төмендегенде сат» — керісінше, шығынға ұшыраған акцияларды сатуға міндетті болып, ал табыс әкелетін акцияларды қалауы бойынша ұстап қалуға еркін болды.

Сауданың бірнеше раундынан кейін барлық қатысушылардан келесі раундта қарсы топтан озып шығатынына қаншалықты сенімді екендері және нақты активтерді таңдау мен портфельдерін басқарудағы өз дағдыларын қалай бағалайтындары сұралды.

Шынында да, портфеліндегі активтер бағасы төмендеген кезде оларды сақтап, баға өскенде сататын «өскенде сату» тобының қатысушылары өз сауда шеберліктерін шығынды қысқартуға мәжбүр болғандарға қарағанда айтарлықтай жоғары бағалады.

«Психологиялық есепке алуда» іске аспаған шығындар әлдеқайда әлсіз сезіледі: инвестор шығындарын неғұрлым аз мойындаса және жабылған мәмілелері неғұрлым табысты болса, соғұрлым өзін «сәтті» сезінеді.

Алайда, екі топтың портфельдеріне қатысты математикалық нәтижелер өзін-өзі бағалаудағы осындай айырмашылықты ақтамады.

«Адамдар өз инвестициялық шеберлігін портфелінің жалпы табысы бойынша емес, жүзеге асқан пайдасы мен шығындары бойынша бағалайды», – деп атап көрсетеді зерттеу авторлары.

Мінез-құлықтық қаржы терминдерінде диспозиция әсері мен артық сенімділіктің арасындағы байланыс былай сипатталады: шығынға ұшыраған активтерді тым ұзақ ұстап, табыс әкелгендерін тым тез сатуға бейімділік → өз жетістіктерінің бұрмаланған үлгісі → артық сенімділік → болашақта қажетсіз тәуекелдерге бару.

Әдетте, өзін-өзі сенімділік белсенді сауда жасауға ынталандырады. Алайда қазіргі жоғары белгісіздік пен тұрақсыздық жағдайында ол біздің ішкі сауда статистикамызды өзгертеді: құбылмалылық жоғары болған сайын «жылдам» пайда мен шығындар жиірек болады. Бұл инвесторларға пайданы алуға және шығындарды «өткізіп жіберуге» көбірек себеп береді — шағын жеңістер инвестордың сенімін арттырады, олардың тәуекелді шынымен қалай басқаратынына қарамастан.

Бұл, өз кезегінде, инвестордың сенімі артқан сайын оған «қатаң шаралар» қолдану оңайырақ болатынын білдіреді. Нәтижесінде портфель әлдеқайда нәзік әрі «айлақты» болады.

Ғалымдар тобының зерттеуі сондай-ақ жасанды түрде енгізілген сауда стратегиясы да инвестордың өзін-өзі қабылдауына әсер етуі мүмкін екенін көрсетеді. Нақты нарықта, стратегияны өзіңіз белгілейтін кезде әсері қандай болатынын елестетіңіз.

Өздері бойынша диспозициялық әсер мен артық сенімділік ақау емес – көбінесе жеке қасиеттерге де жатпайды – олар біздің санамыздағы және миымыздағы «ақаулар» ғана. Алайда олардың әсерін азайтудың бірнеше жолы бар:

Портфельді тек жабылған мәмілелер тарихына емес, тұтас түрде қарастырыңыз. Мысалы, ай сайын кемінде бір рет портфельдің жалпы өнімділігін бағалаңыз: әрбір позиция бойынша іске аспаған пайда мен шығынды ескере отырып. Бұл айқын көрінуі мүмкін, бірақ шағын, жабылған жеңістерге тым көп көңіл бөлу тенденциясына қарсы әсер етеді.

— Шығу критерийлерін алдын ала белгілеңіз — пайда мен шығын үшін де. Саудагерлердің мінез-құлқын зерттеулер алдын ала жасалған жоспардың диспозиция әсері мен эмоционалдық шешім қабылдауды азайтатынын көрсетеді.

— Қысқа мерзімді нәтижелерге емес, өз дағдыларыңызды бағалауды ұзақ мерзімді нәтижелерге негіздеңіз. Негізінде, бастапқы зерттеу былай дейді: «Мойындалмаған шығындар фонында бірнеше рет қатарынан сәтті сауда жасағаныңыз сіздің әлі инвестициялық гуруға айналғаныңызды білдірмейді». Өз қабілеттеріңізді соңғы бірнеше сәтті саудаға емес, шешімдердің ұзақ тізбегі мен тәуекелдерді жалпы қалай басқарылатыныңызға қарай бағалаңыз.

— Жоғалтпаларды инвестициялаудың ажырамас бөлігі ретінде саналы түрде қабылдаңыз, жеке сәтсіздік ретінде емес. Бұл когнитивтік қайта бағалау деп аталады. Бұл тәсіл табыс жоғалту кезіндегі эмоционалды реакцияны азайтып, «күтіп отырып шыдау» үмітін бәсеңдетеді. Әсіресе құбылмалылық ешқайда кетпейді — ол нарықтың тұрақты серігі.