Олигархияның темір табаны: Силикон алқабының тұрғындары туралы жаңа кітап нені сынайды

Джилл Дюранның «The Nerd Reich: Silicon Valley Fascism and the War on Democracy» атты кітабы тамыз айында жарық көріп, сол айда-ақ The New York Times бестселлер тізіміне енді. Калифорнияның Бас прокуроры болған кезде Камала Харристің баспасөз хатшысы әрі коммуникациялар директоры болған журналист Дюран Силикон алқабының миллиардерлерін сыншыл көзқараспен қарады. Oninvest редакторы Максим Семеляк бұл кітаптағы кемшіліктерді түсіндіреді.

Жақында ғана оларды «техно-оптимистер» деп мақтап жүрді. Шамамен үш жыл бұрын «техно-феодалдар» деген термин сәнге енді. Содан кейін адамдар «техно-экстремистер» туралы айта бастады, ал қазір, айтатынындай, маскалары түсіп қалды да, оларды жай ғана «фашистер» деп атайды.

Олар – Силикон алқабының миллиардерлері, технологиялық алыптар,
Жасанды интеллекттің пионерлері және Джо Байден өзінің қоштасу сөзінде демократияға экзистенциалдық қауіп ретінде сипаттаған барлық адамдар.

Шындығында, Гил Дуранның «Нерд рейхы: Силикон алқабы фашизмі және демократияға қарсы соғыс» атты кітабы дәл осы бұрынғы АҚШ президентінің дәйексөзімен басталады.

«Маскалар түсті» — дәл автордың таңдаған сөздері; кітап дәл осы стильде жазылған.

Дюранның айтуынша, Байден тым кеш түсінді — жағдай тым асып кетті, тіпті Калифорниялық кейіпкерлердің ерекше қасиеттеріне көптен бері назар аударылған болатын.

Дюран, атап айтқанда, Паулина Борсуктың 2000 жылы шыққан өткір әрі тартымды «Cyberselfish: A Critical Romp Through the Terribly Libertarian Culture of High Tech» кітабын еске алады. Оның айтуынша, Силикон алқабы толықтай компьютерлік фанатиктер мен гиктермен, Эйн Рандтың шығармаларына батқан нарциссистік либертариандармен, киберпанк балалар данышпандарымен, анархо-капиталистер мен сондайлар – қалағаныңша шектеусіз әрі әдепсіз, бірақ әлі де еркін ойлайтын және демократтарға дауыс беретін. Алайда, ширек ғасырдан кейін олар әлдеқайда оңшыл әрі «Трампизацияланған» болды. Ал Трамптың алғашқы мерзімінде «Tech Against Trump» қозғалысы пайда болып, 2017 жылы Apple, Facebook, Google және Microsoft Трамптың иммиграцияға қарсы атқарушы бұйрығына қарсы шағым түсірген шамамен 100 компанияның қатарында болса да, екінші мерзіміне келгенде, Силикон алқабы қайта сайланған президентке барлық мүмкін қолдауды – моральдық та, әрі одан да маңыздысы, қаржылық та – көрсетіп қойған еді.

Дюран технологиялық элитаға Годвин заңының қолданылуында дәл алғашқы болған жоқ. *The New Yorker* журналы Америкада техно-фашизмнің белең ала бастағаны туралы бұған дейін жазған еді. Журналист әрі жазушы Наоми Кляйн «апокалиптикалық фашизм» туралы айтты. Журналист Нафиз Ахмед «Альт-Рейх» терминін артық көрді – бұл демократияға қарсы, ақ нәсілшілдікке бейім миллиардерлердің трансұлттық қастандық торы. Дегенмен, Дюранның «The Nerd Reich» еңбегі – осы тақырыптағы ең жан-жақты зерттелген пропаганда және ең шектеусіз буклет.

Дюранның айтуынша, техно-фашизм – бұл жасанды интеллект, криптовалюталар, әскери инновациялар, әлеуметтік желілер мен бақылау жүйелерінен тұратын біртұтас жүйе. Осының бәрін өзара байланысқан олигархтар тобы басқарады (автордың «Жеті банкир» деген керемет терминнің бар екенін білмей, ресми тілге жүгінуге мәжбүр болуы өкінішті), олар АҚШ үкіметіне тікелей біріктірілген және барлық қоғамдық активтерді жекешелендіріп, демократияны жоюға шексіз билікке ие, ал демократия, шын мәнінде, олардың бақылаусыз капитал жинақтауына кедергі келтіреді. Дюранның айтуынша, жаңа технологиялық элиталар кез келген гипотетикалық әлемдік үкіметтен немесе терең мемлекеттен әлдеқайда қауіпті әрі, ең бастысы, әлдеқайда күшті. Техно-фашизм – венчурлық капитализмнің тікелей туындысы, оның көбейіп жатқан «юникорндары» бостандықтың қалдықтарын таптап тастауға қауіп төндіреді.

Дюранның пікірінше, «техно-фашистер» арасындағы ең қауіпті тұлға – Илон Маск емес, Питер Тиль. Біріншіден, ол католик Дж. Д. Вэнсті тікелей тәлімгерлік етті, ал егер вице-президент болашақта Трамптың орнын басса, Тил оның тәлімгері ретінде автоматты түрде Америка мен әлемдегі ең ықпалды адамға айналар еді. 2025 жылдың өзінде Bloomberg агенттігі Тилге қатысы бар, соның ішінде Дэвид Сакс пен Майкл Крациос сияқты адамдардың АҚШ әкімшілігінде біртіндеп лауазымдар иеленіп жатқанын хабарлады.

Екіншіден, Маск білімі бойынша физик және экономист болғанымен, оның ойлары идеологиядан гөрі өнертабыстарға көбірек бағытталған, ал Тил — таза философ. Ол 20-ғасымның негізгі ойшылдарының бірі Рене Жирардан дәріс алған. Шынайы ірі бизнестің аз ғана өкілдері осындай дәрежедегі ұстаздық желіге мақтана алады. Есіме бірден келетін жалғыз адам – Карл Попперден сабақ алған Джордж Сорос. Алайда Сорос өзі өткен ғасырдың тұлғасы болса, Тил болашақты айқын қалыптастырып отыр.

Силикон алқабының оңшыл радикализм саясатын түсіну үшін Тиль кім екенін білу қажет. Ал оны түсіну үшін Гийярды оқып та отырғанның өзі қажеті жоқ, ал Гийярды емес, 1997 жылғы *The Sovereign Individual* кітабын оқып шығу керек, ол, Дюранның айтуынша, миллиардердің мемлекеттен тәуелсіздік пен «мегасаясаттың» басқа да негіздері жөніндегі көзқарастарын қалыптастырған.

Соңғы жылдары Тилл философиямен аз айналысып, теологиямен көбірек шұғылданып жүр. Ол ACTS17 («Технология мен қоғамда Мәсіхті мойындау») атты жеке клубты басқарады, ғажайыптар, жалпы кешірім және Мәсіх туралы талқылауды ұнатады және Антихрист пен Апокалипсис туралы дәрістер оқиды. Сол кезде бұл уағыздары Папаның кеңесшісі әке Паоло Бенантидің қатал сынына ұшырады.

2014 жылы Тиль стартаптарды діни культтер тәрізді құруды ұсынды, ал оның айналасындағы адамдар демеушісіне жақындау үшін діни сенімі мықты христиандар болып көрінуге кірісті. Әлемнің соңы бизнес-модельге айналды — апокалиптикалық сезімдерден миллиардтаған доллар табу оңайырақ, әсіресе жаңа өмір салаларына дерлік діни қашу уәде етілгенде — ол жасанды интеллект болсын, Марстағы өмір немесе генетикалық тұрғыдан модификацияланған өлімсіздік.

2020 жылы Тиль жасанды интеллект жаһандық экономиканы орталықтандырылған түрде басқара алатынын мәлімдеді және осы тұрғыда Қытай Коммунистік партиясының ерекше қызығушылығын атап өтті. Тиль технологияны барлық жаһандық саясатқа балама ретінде қарастырады – ақыр соңында оны қоғамдық пікірге аса мән бермей әлемді өзгерту үшін пайдалануға болады. Осы тұрғыдан алғанда ол сөзсіз табысқа жетті. Айталық, PayPal қолданыстағы төлем жүйелерін түбегейлі өзгертті, ал Тиль құрған шәкіртақылар жоғары білімді қазіргі түрінде алу қажеттілігіне сұрақ қойды.

Тильдің айтуынша, технология адамдарды құдайларға айналдырады. Алайда үкіметтер оны реттеуге қауқарлы болғандықтан — бұл адамзат үшін болуы мүмкін ең жаман нәрсе — олар абсолютті зұлымдықтың және Антихристің бейнесі болып табылады. Барлық мемлекеттік бюрократияны чат-боттармен алмастыру керек, себебі дәл бюрократтар мен оларға жақын ғалымдар, мысалы, Элиезер Юдковский, сақ ойнап, ғылыми прогресті (және Трампты да) тежеп отыр, 1990-жылдары Ресейдің «қызыл директорлары» жекешелендіруге қарсы шыққандай
1990-жылдары Ресейдің «қызыл директорлары» жекешелендіруге қарсы шыққандай.

Дегенмен, Тиль жалғыз емес. Кітапта барлық ерекше реакционерлер мен демократия жауларының егжей-тегжейлі тізімі берілген. Тіпті
биохакер Брайан Джонсон, денсаулыққа деген маниялық құмарлығымен, ол да әлемдік үстемдікке апаратын технологияларға қызмет етеді; бір сұхбатында ол өзінің бес негізгі амбициясын жариялағаны кездейсоқтық емес: Біріншісі — компания құру, ал бесіншісі — Құдай болу.

Арнайы түрде бағдарламашы әрі психоделик блогер Кертис Ярвин атап өтілді (Вэнстің тағы бір танысы, оны Вэнс өзі фашист деп сипаттаған — бұл мақтау ма, әлде сыни пікір ме, анық емес). Бірнеше жыл бұрын ол үкіметтік органдардан тиімсіз шенеуніктердің барлығын қуып шығарып, АҚШ-ты корпоративтік диктатураға айналдыруды талап етті. Ярвинді бір кездері «Қара Ағартушылық» деп аталатын ағымның ағылшын философы әрі жаршысы Ник Лэнд өзі мақтаған (шын мәнінде, Дуранд өз кітабындағы негізгі тұлғаларды «Қара Ағартушылық капитандары» деп атайды). Лэндтің айтуынша, революциялар енді қажет емес; технологиялық прогресті өз жолымен жүруге мүмкіндік беру жеткілікті, және ол өзі барлығын жояды
мемлекеттер мен әлеуметтік құрылымдар жойылады, ал ақыл-есі дұрыс адамдарға процесті жеделдетуге көмектесу ғана қажет. Айтпақшы, бұл идеялар қиялдан гөрі болжамға ұқсайтыны анықталды. Ал Тил, жалпы алғанда, дәл осыны айтып отыр.

Қатаң айтқанда, автор ештеңе жаңалық ашқан жоқ. Бұл кітаптағы кейіпкерлердің бірі Алекс Карп өткен жылғы «The Tech Republic» еңбегінде және кейінгі манифесттері мен әрекеттерінде жағдайлардың қалай дамитынын айқын көрсетті.

Айтпақшы, Карп пен Дуранның кітаптары шамамен бірдей «ұмытпаймыз да, кешірмейміз де» стилінде жазылған. Әрине, Карп әлдеқайда қорқынышты адам, өйткені ол Дураннан айырмашылығы, істерді шын мәнінде аяқтайды.

Ал екіншісіне келсек, Камала Харристің бұрынғы коммуникациялар директорының қолынан келетін жалғыз іс – әрине, деп қайта-қайта талап ету ғана, миллиардерлер жоқ болған әлемді елестету қиын, бірақ ол әлі де олардың көпмиллиардтық технологиялық фашизмінің тираниясы астында өмір сүруден гөрі жақсы әрі қарапайым. Ол демократия мен миллиардерлер (сондай-ақ триллионерлер) үйлеспейтін екі ұғым деп есептейді және планетаның болашағы туралы мәселе мынаған саяды: немесе олар, немесе біз. Дегенмен Дюран «біз» жаңа технологиялардың барлық қуаныштарына лайықпыз деп есептейді және міндет – оларды Силикон алқабының олигархтарынан тартып алу ғана. Ол мұны нақты қалай жасау керектігін айтпайды.

Кез келген пропагандалық материал сияқты, кітапты дәлсіздіктерден гөрі жиі болатын асыра сілтеулер көбірек бүлдіреді. Мысалы, Дюран былай деп мәлімдейді (Дэвид Голомбияның *Биткоин саясаты: бағдарламалық жасақтама – оңшыл экстремизм* деген мағыналы атауы бар кітабына сілтеме жасап) блокчейн технологиясы ең алдымен үкіметтік құрылымдардан тәуелсіз билік жүргізу үшін оңшыл саясаткерлерге қажет екенін айтады. Дюран сондай-ақ жасанды интеллектіні оңшылдардың қаруы деп есептейді, алайда жақында өткізілген Political Compass тестінің нәтижесі бойынша, әрине, Масктың Grok-ын қоспағанда, ондаған модельдер іс жүзінде солшыл идеяларды қолдайды.

Әрі автордың логикасы белгілі бір икемсіздікпен сипатталады: «олар бәрі фашистер, өйткені олар фашистер». Тильдің идеологиясы фашистік, себебі ол MAGA қозғалысының идеалдарына сәйкес келеді, ал ол өз кезегінде фашистік, өйткені Умберто Эко мен кейінгі зерттеушілер бұл құбылыстың он негізгі сипаттамасын анықтаған, және MAGA олардың барлығын орындайды: көшбасшыға деген дерлік діни культ, қатаң иерархиялық құрылым, абсурдты, бірақ тиімді пропагандаға сүйену, қоғамды бөтен элементтерден тазарту және т.б.

Қатаң айтқанда, көптеген мәселелер бойынша Дюранмен дауласу қиын, әсіресе Трамптың Truth Social желісіндегі АҚШ Ғарыш күштерінің жаңа салтанатты формасының дизайнын көрсететін соңғы жазбаларын қарасаңыз. Ол дәл нацистік формаға ұқсайды, әрі бұл, айта кетерлік, ұлы Пол Верхувеннің «Жұлдызаралық жауынгерлер» фильмінде болжалған.

Алайда, Дюранның кітабының стилі тым болжамды әрі сол себепті кемшілікті, ал фашизмге сілтеме тым жиі қолданылатын және жеңіл-желпі риторикалық тәсіл ретінде қабылданады. Бұл әсіресе кең тараған пікірді ескерсек рас: көп талқыланған оңға жылжу, ақыр соңында, woke идеологиясы мен тоқтаусыз күн тәртібі бар солшыл қырыққылдыққа қарсы реакция болған. бюрократия және өзін-өзі жоюға апаратын басқа да шаралар — көптеген адамдар да оны фашистік деп атағанды ұнатты.

Атақты техно-элитаның идеологиялық деңгейде ойлап таба алатын ең көбі – сектанттық пен Эпштейннің аралы ғана (айта кетейік, кітапта айтылғандай, ол Тильдің қорларына да инвестиция салған).

Осы тұрғыдан алғанда, қарапайым ойлы психопат Канье Уэст барлық ықтимал subversive троптарды: діни культ, жалаңаш сұлулық және Гитлерді бейнелейді. Сондықтан Дюран өзі көзі жарқ етіп, криптовалюталар ирандықтар сияқты пария елдерге ғана тән деп жалпыға жайдырма сөздер айтып жатса, онда «Гил, сен шынымен де антифашистсің бе?» деп сұрауға толық негіз бар.