Ракқа қарсы вакцина: емді кім табады?
Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының (ДДҰ) мәліметінше, онкологиялық аурулар әлем бойынша өлім-жітімнің негізгі себептерінің бірі болып қала береді. Олармен күресудің ең заманауи тәсілдерінің бірі — жекелендірілген вакцина қолдану. Бұл – науқастың өз иммундық жасушаларын генетикалық түрлендіріп, оларды рак жасушаларын танып, жоюға қабілетті ету. Мұндай емдеу әдісі CAR-T терапиясы деп аталады. Алайда CAR-T вакциналарын өндіру әлі де болса күрделі әрі өте қымбат. Ғалымдар бұл вакциналарды барынша қолжетімді ету жолдарын іздеп жатыр. Сол жолдардың ішіндегі ең перспективасы зор бағыттардың бірі — ағзаның өзі CAR-T жасушаларын өздігінен өндіретіндей етіп үйрету.
Жаһанды жалмаған жауыз
ДДҰ-ның өткен жылы жариялаған соңғы деректеріне сәйкес, онкологиялық аурулар өлім-жітімнің әлем бойынша себептері арасында алтыншы орында тұр. 2022 жылы 20 млн жаңа рак жағдайы тіркеліп, 9,7 млн адам осы аурудан көз жұмған. Бақытына қарай, медицинаның дамуы ракты өмірмен аяқталатын үкім болудан алыстатты: 2022 жылы диагноз қойылғаннан кейін бес жылдан соң әлі де тірі жүрген адамдардың саны 53,5 млн-ға жетті. Алайда халықтың қартаюы мен экологияның нашарлауына байланысты 2050 жылға қарай бұл көрсеткіш 35 млн жағдайға дейін өсуі мүмкін деген болжам бар.
Сонымен қатар, онкологиялық ауруларды емдеу — бұл ауқымды нарық. Аурулар саны артқан сайын, бұл нарық та кеңейе түспек. Vision Research бағалауы бойынша, 2025 жылы бұл нарықтың жаһандық көлемі $356 млрд-қа жетіп, 2034 жылы $900 млрд-тан асады. Оның ішінде $417 млрд-ы — АҚШ нарығының үлесі.
Coherent Market Insights есебінде де ракқа қарсы дәрілер нарығы «қарқынды кеңею траекториясында» екені айтылған. Сарапшылардың дерегінше, бұл нарық 2024 жылғы $232 млрд-тан 2031 жылы $533 млрд-қа дейін ұлғаяды.
Ракқа қарсы «сиқырлы дәрі» табуға қаржы құйып жатқан компаниялар мен инвесторлар тек адам өмірін сақтап қалуға ұмтылып отырған жоқ — олар бұл бағыттағы салымның нақты қайтарым беретінін де жақсы түсінеді. Бірақ бұл қауіпті ауруды жеңетін «күміс оқ» жай ғана дәрі емес, тірі адам жасушасы болуы да әбден мүмкін.
Ұстатпайтын дерт
Адамның иммундық жүйесі үнемі ауру тудыратын бактериялармен, вирустармен және рак жасушаларымен де күресіп отырады. Егер бұлай болмаса, адам өмірі әлдеқайда қысқа әрі қайғылы болар еді. Иммунитеті мүлде жұмыс істемейтін, ауыр туа біткен иммун тапшылығына шалдыққан балалар арнайы емсіз, әдетте, екі жасқа да жетпейді, деп хабарлайды Иммун тапшылығы қорының сайты. Абырой болғанда, бұл — өте сирек кездесетін дерт: АҚШ-та жыл сайын шамамен 76 бала осындай жағдаймен дүниеге келеді. Ал әлдеқайда жиі кездесетін, бірақ кем түспейтін қауіпті — жүре пайда болған иммун тапшылығы (АИТВ-ның себебінен пайда болатын ЖИТС) — мүлде басқа әңгіме, бұл туралы мен былтыр кеңінен жазған болатынмын.
«Иммун жүйеміз шынымен рак жасушаларын шабуылдайды, — дейді Саутгемптон университетінің (Ұлыбритания) иммунологы, профессор Тим Эллиотт, оның сөзін Cancer Research UK қорының сайты келтіреді. — Ол дамып келе жатқан ұсақ рак ісіктерін танып, оларды жоя алады. Егер бізде иммун жүйесі болмаса, ракпен әлдеқайда жиі ауырар едік».
Өкінішке қарай, кейбір рак жасушалары мутация кезінде иммун жүйесінің тануын айналып өтетін қасиетке ие болады. Олар өте тез көбейетіндіктен, бұл онкологиялық аурулардың дамуына әкеледі.
Көп жылдар бойы ракпен күрестің негізгі әдістері хирургиялық операция (ісікті физикалық алып тастау), арнайы препараттармен жүргізілетін химиотерапия және сәулемен емдеу болды — бұл әдіс әсіресе тез көбейетін жасушаларды зақымдайды. Әдетте, бұл тәсілдер рак түріне қарай әртүрлі комбинацияда бірге қолданылады, ал рактың түр-түрі өте көп.
Жыл басындағы баспасөз конференциясында Oracle компаниясының президенті Ларри Эллисон Stargate деп аталатын ЖИ-мегажобасының тұсаукесерінде мүлде басқа болашақтың көрінісін ұсынды. Оның айтуынша, жасанды интеллект көмегімен рак ауруын қарапайым қан талдауы арқылы ерте сатысында анықтап, небәрі 48 сағат ішінде әр адамға жекелендірілген антиісікті вакцина жасау мүмкін болады.
Және мұндай вакциналар расымен де пайда бола бастады.
Өмірдің сыйлығы
Адам иммунитетін ракпен күресу үшін қолдану идеясы шын мәнінде 100 жылдан астам уақыт бұрын пайда болған. XIX ғасырдың соңында америкалық хирург, әрі «иммунотерапияның әкесі» саналатын Уильям Коли иммундық жүйені, қазіргі тілмен айтқанда, «ағзаның қорғаныс күштерін» ынталандыру мақсатында, қыздыру арқылы өлтірілген бактериялар қоспасын науқастарға егу әдісін ұсынды.
Коли бұл тәсілді бір пациенттің рак ісігі ауыр тері инфекциясынан кейін өздігінен кері шегінген жағдайына тап болған соң дамытты. «Коли токсиндері» деп аталған бұл емдеу әдісі 1000-нан астам науқаста рактың айтарлықтай регрессиясына (Молекулалық терапия) себеп болған, деп жазады Molecular Therapy журналы.
Алайда бұл әдіске ғылымда жол ашылмады — XX ғасырдың басында радиотерапия кеңінен тарала бастады, себебі ол анағұрлым болжамды нәтиже беретін. 1940-жылдары оған химиотерапия қосылды. Ал «Коли токсиндері» ғылыми назардан тыс қалып, шетке ысырылды, себебі ол кезде адам иммунитетінің қалай жұмыс істейтіні толық түсінікті емес еді.
Коли әдісінің жұмыс істеу механизмін нақты дәлелдеу мүмкін болмағандықтан, 1965 жылы бұл емдеу тәсілі «тексерілмеген» деп танылып, біртіндеп ұмытылды, деп жазады Ракты зерттеу институтының сайты.
Тек 1990-жылдардың басында — иммун жүйесі туралы білім деңгейі мүлде басқа сатыға жеткен кезде — ғалымдар ракқа қарсы иммундық терапияны қайта зерттей бастады. Бірақ сол кезде де бұл бағытқа сенім аз болды, деп жазады Nature журналы.
«Ғылыми қауымдастықтың басым бөлігі өте скептикалық болды, — дейді Пенсильвания университетінің Перельман медицина мектебінің иммунологы Брюс Левин. — Біз зерттеулерімізді конференцияларда соңғы күні, ең соңғы отырыста, ешкім таба алмайтын бөлмеде таныстыратынбыз», — деп келтіреді оның сөзін журнал.
Соған қарамастан, Жапониядағы Киото университетінің ғалымы Тасуку Хондо мен Техас университетінің зерттеушісі Джеймс Эллисонның еңбектері иммун жүйесінің «жалдамалы өлтірушілері» саналатын Т-жасушалар рак ісіктерін танып, оларға қарсы күресуді «үйрене» алатынын дәлелдеді. Бұл жаңалықтары үшін екеуіне де 2018 жылы Нобель сыйлығы берілді. «Олардың еңбегі ракпен күрес тәсілін түбегейлі өзгертті, адамдарға “өмір сыйын” ұсынды», — делінген Нобель комитетінің сайтында.
Бұл жаңалық кейін T-жасушалардың химералық антиген рецепторларымен терапиясы, қысқаша CAR-T терапиясы деп аталатын жаңа емдеу әдісінің негізіне айналды. Бұл — күрделі процедура. Науқастың өз қанынан Т-жасушалары алынып, зертханада дәл қажетті рак түрін тануға үйретілу үшін генетикалық өзгертіледі. Модификацияланған жасушалар көбейтіліп, науқастың ағзасына қайта енгізіледі. Бұған дейін арнайы препараттар арқылы қандағы өзгертілмеген Т-жасушалар саны азайтылады. Бұл әдіс күрделі болғанымен, нәтижесі өте жоғары — ол химио және радиотерапия әсер етпейтін рак түрлерімен күресуге мүмкіндік береді.
Қазір АҚШ-та лимфома мен лейкоздың (қан рагы), сондай-ақ ауыр миелома (сүйек кемігі рагы) жағдайларын емдеуге арналған CAR-T негізіндегі алты түрлі препарат тіркелген. Nature журналының бағалауынша, биыл CAR-T нарығы $11 млрд-қа жетеді, ал 2034 жылға қарай он еседен астам өсіп, $190 млрд-тан асады. Ғылым да бір орында тұрған жоқ — CAR-T терапиясын жеңіл әрі тиімді етудің жаңа тәсілдері белсенді зерттеліп жатыр.
Өзіңді өзің емде
Қазіргі CAR-T препараттарының басты жетіспеушілігі — олардың тым қымбаттығы: бүкіл процедура шамамен $500 мыңға шығады. Бұдан бөлек, науқас бірнеше апта бойы күтуге мәжбүр болады, өйткені қажетті Т-жасушаларды жасап, оларды жүздеген миллион мөлшерінде көбейтуге уақыт керек. Ал ракты емдеуде уақыт — шешуші фактор.
Канзас университетінің медициналық орталығында жасушалық терапияны зерттейтін гематолог әрі онколог Джозеф МакГирктің айтуынша, 2022 жылы көптеген миеломасы бар науқастар үшін CAR-T терапиясы Carvykti мақұлданғанда, оны өндіруші компанияның өндірістік қуаты шектеулі болған, бұл ұзақ күтуге себеп болды.
«Бір кезде біздің күту тізімімізде 50 пациент болды, — деп еске алады ол. — Өкінішке қарай, солардың жартысынан көбі біз оларға препарат жасауға мүмкіндік таппай тұрып көз жұмды».
Жаңа идея — Т-жасушаларды пациенттің ағзасының ішінде, тікелей генетикалық модификациялау. Nature басылымының есебінше, бұл тәсіл емдеу құнын 10 есеге дейін төмендетіп, процесті едәуір жылдамдатуға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, мұндай жағдайда модификацияланбаған Т-жасушаларды алдын ала жою қажет болмайды — бұл емдеу уақытын ұзартып, қосымша инфекция сынды асқыну қаупін арттыратын бөлек кезең.
«Біз модификациялағымыз келетін дәл сол T-жасушаларды өлтіргіміз келмейді», — дейді Пенсильвания университетінің Перельман медицина мектебінде жұмыс істейтін гематолог және онколог Саар Гилл.
Бұл тәсілді жүзеге асыратын құралдар бар — генетикалық модификацияланған вирустар негізіндегі препараттар қарапайым көктамырішілік инъекция арқылы науқастың Т-жасушаларына жаңа генетикалық код фрагменттерін енгізеді. Содан кейін бұл жасушалар ағза ішінде табиғи жолмен көбейіп, ракпен күресуге кіріседі.
Бұл жаңа терапия тәсілдері әзірге зерттеудің бастапқы кезеңінде, бірақ олардың перспективасы зор екенін мынадан байқауға болады: мысалы, халықаралық фармацевтикалық алып AstraZeneca дәл осы бағытта жұмыс істейтін еуропалық EsoBiotec стартапын $425 млн-ға сатып алып, кейінгі жетістіктерге қарай тағы $575 млн төлеуге келісім берді.
Алайда компания бір бағытпен шектеліп қалмай, 2023 жылдың соңында қытайлық Gracell Biotechnologies фармкомпаниясын да $1,2 млрд-қа сатып алды. Бұл компания Т-жасушаларды бірнеше апта емес, небәрі 22–36 сағат ішінде зертханада жасап, көбейту технологиясын әзірлеп жатыр. Бұл — Oracle президенті Ларри Эллисон инвесторларға елестеткен болашаққа әлдеқайда жақын сурет.
«Бұл салаға кім көрінген ұмтылып жатыр. Ал кіріп үлгергендер CAR-T терапиясын барынша жеңіл әрі қолжетімді етуге тырысып жатыр», — дейді Nature басылымына берген сұхбатында Пенсильвания университетінің ғалымы Брюс Левин.
Егер «үлкен фарма» бұл идеяға миллиардтаған доллар құюға дайын болса — демек, бұл шын мәнінде перспективасы бар бағыт.
