Тоқтап қалған мәмілелер, соңғы сәттегі кездесулер, жоғалған кіріс: соғыс кезінде Дубайдағы бизнес
Орта Шығыстағы соғыс Дубайдағы бизнесті түбегейлі өзгертті. Фото: TTstudio / Shutterstock.com
Соңғы 10 жыл ішінде Біріккен Араб Әмірліктері Таяу Шығыстың қаржылық орталығы және Ресей мен ТМД елдерінен келген шетелдіктер басқаратын жобалардың хабы болып табылады. Дубайдың инвесторларды тарту саясаты басқаларға үлгіге айналды — басқа Парсы шығанағы елдері бұл кішкентай, бірақ аса табысты көршісінің финтех пен крипто реттеу шараларын белсенді түрде қайталады.
Бірақ Таяу Шығыста соғыс басталғаннан кейін бәрі өзгерді. Венчурлік капиталист Павел Мясников ресей тілінде сөйлейтін негізін қалаушылар мен менеджерлермен жеке сөйлескеннен кейін бұл қақтығыс БАӘ-дегі бизнес өмірін қалай қайта қалыптастырып жатқаны туралы жазды.
Орта Шығыстағы бизнес
Орта Шығыста Ресейден, Украинадан және ТМД елдерінен шыққан көптеген кәсіпорындар бар. 2025 жылдың соңындағы деректерге сәйкес, тек Біріккен Араб Әмірліктерінде 13 500-ден астам ресейлік компания тіркелген, ал өткен жылы 2 000-нан астам жаңа кәсіпорынға лицензия берілген.
Дубай осы елдегі негізін қалаушылар үшін басты магнитке лайықты түрде айналды. DIFC – өзіндік бөлек юрисдикциясы мен құқықтық шеңбері бар халықаралық қаржылық орталық – бизнесті тіркеуге қолайлы жағдайлар ұсынады: жылдам тіркеу, артықшылықты салық режимі, ағылшын заңы және халықаралық төлемдер үшін шот ашу мүмкіндігі. Осы артықшылықтар аймақты, әсіресе 2022 жылдан кейін, бизнесті көшіру бойынша негізгі бағыттардың біріне айналдырды.
Жақсы танымал Telegram-нан бөлек, өңірде басқа да көптеген компаниялар тіркеліп, қызмет атқаруда. Олардың қатарында ТМД-ге тамыры бар Tabby және Xpanceo сияқты юникорндар бар. «Қазір ал, кейін төле» өнімін дамытып жатқан финтех компаниясы Tabby 2019 жылы Даниил Баркалов пен Хосам Араб тарапынан құрылды. 2025 жылғы қазан айындағы соңғы қаржыландыру раундында оның бағасы 4,5 миллиард долларға бағаланды. Xpanceo – ақылды контакттік линзаларды әзірлеуші. 2019 жылы украиналық Валентин Волков пен ресейлік Роман Аксельрод құрған компания 2025 жылғы шілдеде 1,35 миллиард доллар бағалаумен юникорнға айналды.
Аймақта сондай-ақ ТМД-ге тамыры бар Dodo Pizza сияқты басқа да ірі брендтер, сондай-ақ көптеген отбасылық кеңселер, инвестициялық қорлар, финтех және крипто стартаптар орналасқан.
Орта Шығыстағы соғыс басталғалы бері Біріккен Араб Әмірліктері шабуылға ұшырап, Иран елге зымырандар атты. Дрон мен зымырандар Дубайдағы әуежайға, тұрғын аудандарға және теңіз портына соққы берді. 13 наурызда дрон шабуылынан қалған сынықтар қаланың қаржылық ауданындағы бір ғимаратқа зақым келтірді.
Goldman Sachs, Citigroup және Standard Chartered Дубайдағы кеңселеріндегі қызметін қысқартты. Token2049, сәуірде өтуі тиіс болған әлемдегі ең ірі криптовалюта конференцияларының бірі, 2027 жылға дейін шегерілді. TON әзірлеушілері биыл Дубайдағы Gateway конференциясын жойды.
Ағымдағы әскери шиеленісудің фонында басты сұрақ туындайды: БАӘ-дегі компаниялардың іскерлік қызметіне не болып жатыр? Осы сұраққа бірегей жауап жоқ: кейбір компаниялар мұнда тек заңды тұлға мәртебесін сақтап отырса, басқалары зертхана, кеңсе ашып, команда жинады.
Финтех төзімді, бірақ инфрақұрылым төзімді емес
Біріккен Араб Әмірліктерінде бизнес ашу туралы білуге тиіс алғашқы нәрсе – соғысқа дейін де Әмірліктер көптеген технологиялық стартаптардың физикалық кеңсе ашудың орнына заңды тұлғаларын тіркейтін орын болғаны. Жеке барудың жалғыз себебі – ірі конференцияларға қатысу еді.
Сондықтан ірі финтех компаниялары қазіргі уақытта өздерінің бизнес-модельдерінде елеулі мәселелерге тап болуда емес.
Дегенмен, көптеген компаниялар үшін операциялар физикалық инфрақұрылымға байланысты. Міне, дәл осы жерде мәселелер сөзсіз туындайды – нақты айтқанда, операциялық деңгейде. Атап айтқанда, Таяу Шығыстағы үш Amazon деректер орталығына жасалған шабуылдардан кейін Өзбекстандық кәсіпкерлер құрған ірі несиелік финтех компаниясы Comfi-дің қызметі бір аптадан астам уақыт тоқтап қалды.
БАӘ-де физикалық бөлімшесі бар компаниялар елеулі тәуекелдерге ұшырайды.
Мысалы, Xpanceo негізін қалаушылар БАӘ-де физикалық зерттеу орталығын құрып, 2022 жылдан кейін бас кеңселерін Дубайға көшірді. Сол кезде Дубай геосаясат туралы ойланбай-ақ бизнес жүргізуге болатын орын сияқты көрінді. Ал алғашында шынында да солай болды. Бірақ бүгін олардың ақылды контакттік линзаларды әзірлеу зертханасы зымырандар мен дрондар шабуылына ұшыраған қалада орналасқан. Роман Аксельрод жазғандай, «елге зымыран шабуылдары кезінде ең үлкен қиындық – әріптестерді зертханадан шығып, үйден жұмыс істеуге көндіру болды».
Тұтынушылар мен логистика салаларында жұмыс істейтін компаниялар айтарлықтай қиындықтарға тап болуда. Мысалы, Дубайдағы Dodo Pizza өз ресторандарындағы туристік келушілерден түскен кірістің 15%-ын жоғалтты, ал шығындар өсіп келеді, – дейді MENA аймағындағы Dodo Pizza компаниясының бас директоры Иван Пядяшев.
Оның айтуынша, бұл бірнеше факторлардың жиынтығынан болды: «Рамазан –негізінен мейманханадатамақтанатын клиенттерге бағытталған мейрамханалардың (яғни негізінен ішке кіріп тамақтанатын – ред.) іскерлігі төмендейтін кезең. Сонымен қатар, осы уақытта туристер санының азаюы да өз әсерін тигізуде».
Ол өңірдегі қақтығыс басталғаннан кейінгі алғашқы бірнеше аптада «әрине, нарықта сәл паника сезімі болды, және көптеген компаниялар мен тұрғындар бәрін ажыратпай қордауға тырысты» деді.
Пядышев қосты, Dodo айтарлықтай қор жинады, яғни компания кемінде үш-төрт ай бойы үздіксіз жұмыс істеу үшін қажетті барлық нәрсеге ие.
Туристер санына тәуелді бизнестер үшін бұл өте қиын кезең, және мен жеке сөйлескен көптеген адамдар операцияларын тоқтату немесе нарықтан шығу нұсқаларын қарастырып жатыр, бірақ қазіргі уақытта ештеңені болжау қиын деп ойлаймын... Мен бүкіл өңірдің инвестиция тарту тұрғысынан зор төзімділігіне және, ең бастысы, кәсіпкерлердің дамуын жалғастыруға деген ынтасына сенімдімін. БАӘ – шынымен де бірегей ел, ол өз тұрғындары мен инвесторлары үшін барынша бәрін жасайды.
Инвестициялық секторда, бәлкім, жылжымайтын мүлікке инвестиция жасаушылар қақтығыстың әсерін ең қатты сезініп отыр. Goldman Sachs сарапшылары наурыздың алғашқы 12 күнінде Біріккен Араб Әмірліктеріндегі жылжымайтын мүлік мәмілелерінің көлемі өткен жылмен салыстырғанда 37%-ға, ал ішкі нарықта 49%-ға төмендегенін есептеді. Reuters хабарлауынша, кейбір мүліктер қазірдің өзінде 12–15%-ға арзандатылған бағамен ұсынылуда.
Бұл оқиғалар тек өздері үшін ғана емес, маңызды. Жаңа инвестор немесе құрылтайшы юрисдикцияны таңдағанда олар ескерту ретінде қызмет етеді: өңірде физикалық болу бұрын есепке алынбаған тәуекелдерді тудырады. Ал бұрын Дубайда орналасу керек пе деген сұраққа жауап дерлік әрқашан «иә» болса, қазір мұны мұқият қарастыру қажет.
Дамушы нарықтарға инвестиция салу үшін өңірлерді қарастырғанда мен өзім де бірнеше нұсқаны салыстырып көрдім: Таяу Шығыс, Африка немесе Латын Америкасы. 2024–2025 жылдар аралығында институционалдық капиталға кең қолжетімділік арқасында Таяу Шығыс Африка мен Латын Америкасына қарағанда көбірек артықшылықтар ұсынды. Алайда қазір геосаяси жағдай айтарлықтай өзгерді, бұл бірге алғанда назарды басты түрде Латын Америкасына аударады.
Ұзақ мерзімді салдары
Венчурлық капиталға инвестиция саласында Сауд Арабиясы мен АҚШ капиталы Таяу Шығыс нарығында көшбасшылыққа ие. Wamda платформасының мәліметтері бойынша, 2025 жылы Сауд Арабиясынан келген инвесторлар 227 мәмілеге қатысқан. Шетелдік инвесторлар арасында америкалықтар ең белсенді болып, 114 мәміле жасады. Бұл Ұлыбритания, Нидерланды, Франция, Германия және Қытай инвесторларының бірлескен көрсеткішінен де көп. Алайда геосаяси соққыларға ең сезімтал – шетелдік капитал.
Аймақтағы белгісіздік пен тәуекелдер мәмілелер мен инвестициялық шешімдердің тоқтатылуына немесе жойылуына әкеліп соғуда, – дейді жеке инвестициялық нарықтағы активтерді басқарушылар платформасы Liqvid-тің негізін қалаушылардың бірі Денис Полуляхов. Сонымен бірге инвесторлар арасында сыртқы стратегияларға сұраныс артып келеді — олар тәуекелдері аз MENA аймағынан тыс мүмкіндіктер іздеп жатыр, – деді ол.
Полуляхов қазіргі жағдайды «бір жыл бұрын қалыптаса бастаған және қазір одан әрі күшейген күту мен тәуекелдерді қайта бағалау кезеңі» деп сипаттады.
Дубай қаржылық орталық болудан қалған жоқ. Банктер уақытша кеңселерін жапты, бірақ елден кеткен жоқ. DIFC әлі де ең ірі финтех-хабтардың бірі болып қала береді, ал VARA — Виртуалды активтерді реттеу органы — криптовалютаға лицензия беру жүйесін жақсы қалыптастырған санаулы реттеушілердің бірі. Бұл зымыран соққыларының бір айлық кезеңінде жойылып кетпейді.
Сонымен бірге, инвесторларды тарту үшін өңір ішіндегі бәсекелестік бәсеңдемей тұр. Сауд Арабиясы өз экожүйесін құрып жатыр — LEAP технологиялық саммиті сияқты ірі конференцияларды ұйымдастырып, SAMA арқылы венчурлік капитал бастамалары мен реттеушілік шеңберлерді ілгерілетуде. Бахрейн өзін төмен шығынды сынақ алаңы ретінде көрсетуде. Катар өзінің QFC қаржылық орталығын дамытуда, ол толық шетелдік меншікке мүмкіндік береді және корпоративтік салықтан босатылған.
ТМД елдерінің негізін қалаушылар үшін бұл назарды өзгертеді. Бұрын Дубай бір жерде реттеу жеңілдігін, банктік қызметтерді және бетпе-бет нетворкингті ұсынған. Енді 2027 жылға дейін бетпе-бет кездесулер дерлік болмайды, ал халықаралық капитал үзіліс жасап отыр. Дубай ешнәрсе жоғалтқан жоқ, бірақ «аймақтағы ең үздік орын» деген монополиясы бұлыңғырланып қалды.
