Трамп Ирандағы соғыстың қашан аяқталатынын айтпады. Экономика қазірдің өзінде дағдарысқа дайындалып жатыр

1 сәуірдегі сөзінде АҚШ президенті Дональд Трамп Ирандағы әскери операция «аяқталуға жақын» екенін айтты. Алайда ол алдағы 2–3 аптада Иранға қарсы жаңа соққылар жасалуы мүмкін екенін ескертіп, Ормуз бұғазын ашу жауапкершілігін басқа елдерге жүктеді. Бұғаздың жабылуы әлемнің әртүрлі елдеріндегі үкіметтерді шикізат нарығындағы күйзеліске байланысты шұғыл шаралар қабылдауға мәжбүр етті. Қабылданып жатқан шешімдер әртүрлі болғанымен, олардың ортақ бір тұсы бар — нәтижесі тек бірнеше тоқсан ішінде көрінеді.

Экономистердің пікірінше Ирандағы соғыс қазірдің өзінде жаһандық экономикаға айтарлықтай әсер етті.

Соңғы 10 күнде Иранның Ормуз бұғазын жабуының жаһандық экономикаға әсері туралы болжамдар айтарлықтай нашарлады: енді әңгіме тек қымбат мұнай туралы емес, сонымен қатар стагфляция мен рецессия тәуекелдері туралы болып отыр — яғни экономикалық өсімнің баяулауы, инфляцияның өсуі және әлемдік саудаға соққы.

OECD наурыздағы есебінде Таяу Шығыстағы қақтығыс «жаһандық экономиканың тұрақтылығын сынап жатыр» деп жазды. Ұйым экономистері биылғы әлемдік өсім болжамын 2,9% деңгейінде қалдырғанымен, 2027 жылға болжамды 3,1%-дан 3%-ға дейін төмендетті. Сонымен қатар жаңа энергетикалық шок инфляцияны күшейтіп, экономикалық өсімді «осал» етеді деп ескертті.

30 наурызда International Monetary Fund осыған ұқсас механизмді сипаттады: дағдарыс әлемге үш арна арқылы таралады — энергия ресурстары, сауда шығындары және қаржылық операциялар.

Соғыс әртүрлі әсер етуі мүмкін болғанымен, барлық сценарийлер бір нәрсеге әкеледі — инфляцияның өсуі және экономикалық өсімнің баяулауы. Азияда және Латын Америкасының кейбір өңірлерінде, бұрын инфляция төмен болған елдерде, энергия мен азық-түлік бағасының өсуі инфляциялық күтулерге қысым түсіреді, әсіресе валютасы әлсіз және энергия импортына тәуелді елдерде.

Африканың кедей елдерінде, Таяу Шығыстың кей бөліктерінде және Орталық Америкада азық-түлік бағасының қымбаттауы ауыр әлеуметтік және экономикалық салдарға әкелуі мүмкін.

Еуропада жаңа баға өсімі онсыз да қымбаттап кеткен өмір сүру құнына қосымша қысым түсіреді, деп жазады International Monetary Fund.

Ifo Institute for Economic Research бағалауынша, Таяу Шығыстағы соғыс салдарынан Еуропадағы ең ірі экономика — Германия — биыл бұрынғы күтулерден екі есе баяу өседі: ЖІӨ өсімі 1,3% орнына 0,6% болады.

Oxford Economics ең қатал сценарийді қарастырды: егер Ормуз бұғазы алты айға жабылып, оған қоса Иран Сауд Арабиясы мен БАӘ арқылы өтетін балама құбырларға соққы беріп, Қызыл теңізде хуситтер шабуылдарын қайта бастаса. Бұл сценарий «ұзаққа созылған соғыс» деп аталады.

Олардың есебі бойынша жаһандық инфляция 7,7%-ға дейін өседі (2022 жылғы шарықтау деңгейіне жақын), әлемдік экономика толыққанды құлдырайды, ЖІӨ өсімі 1,4%-ға дейін баяулайды, 2027 жылы ғана 2,1%-ға әлсіз қалпына келу байқалады.

АҚШ пен көптеген дамыған елдер рецессияға түседі, Қытай экономикасының өсімі 5%-дан 3,4%-ға дейін төмендейді. Ең қатты зардап шегетіндер — Парсы шығанағы елдері: олардың ЖІӨ 2026 жылы 8%-дан астам төмендеуі мүмкін, кейін ғана өндіріс қалпына келген соң қайта өсім басталады.

Болжамдар неге сонша нашарлауда?  Жауап мұнай нарығында жатыр. Reuters мәліметі бойынша 2026 жылға арналған Brent маркалы мұнайға қатысты сарапшылардың жаңа ортақ болжамы бір ай бұрынғы $63,85-тен $82,85-ке дейін өсті. Бұл сауалнама тарихындағы ең ірі ай сайынғы түзету.

Егер жағдай одан әрі шиеленісіп, Ормуз бұғазының блокадасы ұзаққа созылса, кейбір бағалауларға сәйкес бағалар барреліне 190 долларға дейін көтерілуі мүмкін.

26 наурызда Дүниежүзілік банк ақпан айының соңынан бері мұнай бағасы шамамен 40%-ға, Азиядағы сұйытылған табиғи газ бағасы шамамен үштен екіге, ал азоттық тыңайтқыштар бағасы шамамен 50%-ға өскенін хабарлады. Осылайша, Ормуз бұғазы тез арада бәріне салынатын салыққа айналып барады: көлікке, ауыл шаруашылығына, химия өнеркәсібіне, импортқа тәуелді өндіріске және, ақырында, тұтынушыға.

Бұл ықтимал дағдарыстың ең алаңдататын тұсы мынада: ол энергия дағдарысы ретінде басталып, ақырында жаһандық экономикадағы шығындардың жалпы өсуіне әкеледі.

Үкіметтердің алғашқы әрекеті болжамды болды: қорларды нарыққа шығарып, уақыт ұтып алу. 11 наурызда Халықаралық энергетика агенттігі өз тарихындағы ең ірі бірлескен араласуды жариялады: ұйымның 32 мүшелі елінің стратегиялық қорларынан 400 миллион баррель мұнай нарыққа шығарылды. Бұл қадам тек көлемімен ғана емес, маңызды. Ол үкіметтер дағдарысты нарықтық ауытқу емес, толыққанды жабдықтау үзілісі деп қарайтынын және шұғыл әрекет етуді талап ететінін көрсетеді.

Қорғаныстың екінші желісі баламалы бағыттарды іздеуді қамтиды. Сауд Арабиясы Қызыл теңіздегі Янбу-аль-Бахр порты арқылы экспортты арттырды. Рейтер агенттігінің мәліметінше, наурыз айының соңына қарай Янбу арқылы жөнелтілімдер күніне 4,6 миллион баррельге жетті, бұл порттың техникалық мүмкіндігіне (күніне 5 миллион баррель) жақын. Рейтер Янбудың іс жүзінде Сауд Арабиясының мұнайын төтенше жағдайда негізгі шығару нүктесіне айналғанын атап өтті.

Дегенмен, бұл бағыт Ормуз бұғазы арқылы өтетін транзитті толық алмастыра алмайды. Сонымен қатар, ол Сауд Арабиясының мұнай экспортын да сақтап қала алмады — наурыз айында, танкерлерді қадағалау деректеріне сүйенген Bloomberg есептеулері бойынша, ол жартысына дейін қысқарды.

Barclays бағалауынша егер Ормуз бұғазы арқылы транзит ұзақ уақыт бұзылса, әлемдік мұнай ұсынысы тәулігіне 13–14 млн баррельге дейін қысқаруы мүмкін. Мұндай көлемді басқа маршруттар арқылы толық өтеу іс жүзінде мүмкін емес.

Үшінші тәсіл жеке тұтынушыларды қолдауды және сұранысты басқаруды қамтиды. Reuters мәліметі бойынша Австралия жанармай салығын төмендетуге дайын, Үндістан бензин мен дизельге салынатын акциздік баждарды азайтуды жоспарлап отыр, ал Оңтүстік Корея баға одан әрі өскен жағдайда көлік жүргізуге шектеулер енгізуді қарастырып жатыр.

Бұл дағдарысқа қарсы таныс сценарий: нарық бағаны тез арада төмендете алмаса, мемлекет кем дегенде саяси салдарды бәсеңдетуге тырысады. Алайда бұл тәсілдің әсері қысқа мерзімді ғана. Қазіргі қолданылып жатқан барлық шаралар бірнеше аптаға, мүмкін бір-екі айға ғана әсер ететіндей көрінеді. Алдағы тоқсандарға қарасақ, олар мәселені шешпейді, тек оның шығынын мемлекеттік бюджет, кәсіпорындар мен үй шаруашылықтары арасында әртүрлі жолдармен қайта бөледі.

Ұзақ мерзімді тәуекелдерді ескере отырып, Ақ үй бұл соғыс бір апта бұрын ойлағаннан да қысқа болғанын қалайтын шығар.

1 сәуірдегі халыққа жолдауында АҚШ президенті Donald Trump бұл науқанның әскери мақсаттары іс жүзінде орындалғанын және оның аяқталуы «өте жақын» екенін айтты, бірақ алдағы екі-үш аптада АҚШ Иранға жаңа соққылар жасайтынын ескертіп, бұл елді «тас ғасырына қайтарады» деді.

Оның сөзінің жеке бір бөлігі мұнай мен бағаға арналды. Трамп мұнай мен бензин бағасының күрт өсуін соғыспен және Ормуз бұғазы төңірегіндегі жағдаймен байланыстырды, сондай-ақ АҚШ өз өндірісінің арқасында бұл бағытқа азырақ тәуелді екенін атап өтті. Сонымен қатар ол жеткізілім қауіпсіздігі үшін жауапкершілікті іс жүзінде одақтастарына жүктеп, аймақ мұнайына мұқтаж елдерді бұғазды өздері ашуға шақырды. Нарық мұны тез шешім болмайтынының белгісі ретінде қабылдады: сөзден кейін мұнай фьючерстері айтарлықтай өсті.

31 наурызда Трамп АҚШ Иранға қарсы науқанды екі-үш апта ішінде аяқтай алатынын айтқан болатын. Осыдан кейін Brent фьючерстері Вашингтон қақтығыстан тезірек шығады деген үмітпен $100-ден төмен түсті. Акциялар нарығы өсті. Алайда Bloomberg жазуынша, Уолл-стритте мұны инвесторлардың көңіл-күйінің өзгеруімен емес, қысқа позициялардың жабылуымен түсіндіреді.

Одан да бұрын, 26 наурызда Трамп Иранның энергетикалық инфрақұрылымына соққыларды 10 күнге тоқтататынын жариялап, мұны Иранмен келіссөздер «өте жақсы жүріп жатыр» деп түсіндірген. Бірақ бұл ниет әскери әрекеттердің қарқынына қатысты болды, ал энергетикалық жүйені қалпына келтіру жылдамдығына емес.

Міне, дәл осы жерде саясат пен экономика арасындағы жағымсыз шекара анық көрінеді. Соғысты тез тоқтатуға болады. Бірақ энергетикалық инфрақұрылымды қалпына келтіру және оны қалыпты жағдайға келтіру айларға созылуы мүмкін. Ең айқын мысал — Катар. Иранның соққылары Катардың сұйытылған газ экспорттық қуатының 17%-ын істен шығарды, ал оны жөндеу үш жылдан бес жылға дейін созылады.

Сонымен қатар энергетикалық инфрақұрылымның басқа элементтерін де ескеру керек: кеме қатынасын қалпына келтіру, сақтандыру сыйақыларын төмендету және тағы басқалар.

Иранға қарсы операция саяси тұрғыдан экономикалық тұрғыдан аяқталғанға дейін аяқталуы мүмкін. Катардағы нысандардың зақымдануы АҚШ-тың сұйытылған газ компанияларының акцияларын қолдады, өйткені нарық Катардан газ жеткізілімінің қысқаруы қысқа мерзімдік емес, ұзаққа созылатын жағдай екенін түсінеді.

Парсы шығанағы елдері Вашингтонға атысты тоқтатудың өзі жеткіліксіз екенін жеткізді: оларға Иран Ормуз бұғазын және энергетикалық нысандарға соққыларды көршілеріне қысым жасау құралы ретінде қайта қолдана алмайтынына кепілдік қажет.