Тұрақтылық – өсімге кедергі: 2025 жылғы экономика бойынша Нобель иегерлерінің сабағы
Технологиялық прогреске ең көп кедергі келтіретін нәрсе — бұрын жетістікке жеткендердің өз орнын қорғауға тырысуы. Экономикалық өсім — бұрын құрылған жүйелерді бұзуды қажет ететін конфликт. Өсімнің тұрақты болуы үшін инновацияны қолдайтын әлеуметтік тетіктер қажет. Бұл — 2025 жылғы экономика саласындағы Нобель сыйлығының лауреаттары көтерген басты идеялар.
Әдетте Нобель комитеті экономика саласындағы сыйлықты түрлі ғылыми бағыттар бойынша бөліп береді. Екі жыл қатарынан бір саладағы зерттеушілерге берілуі сирек кездесетін нәрсе, деп жазды 2025 жылғы лауреаттар жарияланар алдында Чикаго университетінің профессоры Константин Сонин.
Бірақ, осы жылы өз шешімдерінің болжанбайтын болуын ұнататын Нобель комитеті осы дәстүрден де аттап өтті. 2024 жылы сияқты, 2025 жылғы сыйлық та ұзақмерзімді экономикалық өсімнің тетіктерін, инновациялардың, шығармашылық күйреудің және институттардың рөлін зерттеген экономистерге берілді. 2024 жылы лауреат атанғандар — Дарон Аджемоғлу, Джеймс Робинсон және Саймон Джонсон болса, 2025 жылғы марапат Джоэль Мокир, Филипп Агьон және Питер Хоуитке бұйырды.
Инновациялар мен технологиялық прогресс адамдарды бұрынғы өнімдер мен технологиялардан бас тартып, жаңасын жасауға итермелей отырып, тұрақты экономикалық өсімді қалыптастырады. Осындай шығармашылық күйреу тұжырымдамасын негізге алған Нобель комитеті биыл Мокир, Агьон және Хоуиттің еңбектерін біріктірді. Сыйлықтың жартысы АҚШ-тағы Солтүстік-Батыс университеті мен Тель-Авив университетінде қызмет ететін Мокирге беріледі. Агьон — Collège de France, INSEAD және Лондон экономика және саяси ғылымдар мектебінде жұмыс істейді, ал Хоуитт — Браун университетінің профессоры.
Өл немесе өзгер
«Шығармашылық күйреу» идеясын кеңінен танытқан — 1943 жылы «Капитализм, социализм және демократия» атты еңбегін жариялаған Йозеф Шумпетер. Ол өз еңбегінде ең табысты кәсіпкерлер — жаңа өнімдер мен өндіріс технологияларын ойлап табатын жаңашылдар деп жазған. Мұндай кәсіпкерлер тиімдірек жұмыс істеп, ескі өнімдерді нарықтан ығыстырады. Бұл — капитализм дамуының басты қозғаушы күші.
Шығармашылық күйреу жеке компаниялар үшін де маңызды: кейде олар нарықтағы өз орнын сақтап қалу үшін тіпті табысты өнімдерінен де бас тартуға мәжбүр болады. Әйтпесе жаңа өнім жасап жатқан бәсекелестерден қалып қоюы мүмкін.
Бұл идея экономикалық тарихта да қолданылады. Мысалы, Аджемоғлу мен Робинсон экономикалық өсімнің тоқтап, стагнацияға немесе құлдырауға ұласуының бір себебі — билеуші элиталардың шығармашылық күйреу процесін тежеуі екенін дәлелдеген. Элиталар өз орнын қорғауға тырысып, нәтижесінде елдің дамуын тежейді.
Мемлекеттік реттеу әрдайым нарықта бұрыннан бар ойыншыларға тиімді, сондықтан мемлекет фирмалар қызметін қаншалықты қатты бақылай түссе, экономикадағы инновациялар соғұрлым азаяды, деп түсіндіреді Агьон Франция мысалында.
Агьон мен Хоуитт 1987–1988 жылдары бірігіп жұмыс істей бастаған және шумпетерлік дәстүрді заманауи экономикалық тілмен жалғастырған көрнекті ғалымдар саналады. Олардың The Economics of Growth (2009), Endogenous Growth Theory (1997) атты бірлескен еңбектері мен өсімнің шумпетерлік теориясына арналған мақалалары экономикалық өсімнің сыртқы емес, ішкі факторлардың — инновациялар, адами капитал мен білімге салынған инвестициялар — нәтижесі екенін көрсетеді.
Агьонның «шығармашылық күйреу» тақырыбына қызығушылығы, бәлкім, отбасы ықпалынан да шыққан. Оның анасы — сән үйі Chloé негізін қалаушы әрі «prêt-à-porter» (дайын киім) терминін енгізген танымал кутюрье болған. Ол мансабының басында: «Барлығын әлі ойлап табу керек еді, бұл мені шабыттандырды», — деп еске алған.
XX ғасырдың ортасында жасалған экономикалық өсім модельдері технология мен ғылыми прогресс экономиканы тек біржақты түрде дамытады деп санаған. Яғни экономика ғылым мен технология дамуының жылдамдығына әсер ете алмайды деп есептелді. Сол себепті экономикалық өсімнің себептері сыртқы — экзогендік факторлар ретінде қарастырылып, экономикалық саясаттың рөлі айтарлықтай маңызды саналмады, өйткені сыртқы факторларға ықпал ету қиын деп түсіндірілді.
Ал эндогендік өсім теориясы (оған Нобель сыйлығының лауреаттары Пол Ромер мен Роберт Лукас үлкен үлес қосқан) экономикалық дамуды ішкі себептермен түсіндіреді. Бұл теория бойынша экономика мен технология бір-біріне өзара әсер етеді: технологиялық білім де, басқа капитал түрлері сияқты, жинақталып, өндірісте қолданылуы мүмкін. Біріншісі үшін — зерттеу мен әзірлемелерге көп қаржы жұмсау қажет, ал екіншісі үшін — бәсекелестік керек. Бұл теория экономикалық саясаттың маңыздылығын айқын көрсетеді: егер өсімді анықтайтын факторлар ішкі болса және сырттан берілмесе, онда саясат сол факторларға тікелей ықпал ете алады.
Кейбір елдер мұны жүзеге асыра алады. Хоуиттің жазуынша, «даму үстіндегі елдер» деп кедей мемлекеттерді емес, керісінше ең бай және табысты елдерді атауға болады — себебі дәл солар үнемі және ауыр өзгерістер арқылы ілгері жылжиды.
Ал керісінше, үздіксіз трансформацияның болмауы — индустрияға дейінгі даму сатысындағы кедей елдерге тән құбылыс. «Өл немесе өзгер» — міне, шумпетерлік теорияның негізгі идеясы: тұрақты өркендеу үшін күрделі әрі кейде ауыр өзгерістер қажет.
Бірақ мұндай өзгерістерге жеке кәсіпкерлер, компаниялар мен саяси және экономикалық элиталарға бейімделу қиын — өйткені өздері иеленген орнынан бас тартулары керек.
Емдік бәсекелестік
Мұндай қадамға ешкім өз еркімен бармайды — ешкім ақымақ емес. Сондықтан тұрақты экономикалық өсімнің басты шарты (елдің жаһандық саудаға қатысуы мен технологиялық инновацияларды ынталандырудан бөлек) — жоғары деңгейдегі бәсекелестікті сақтау. Айқын бәсекелестік бүкіл жүйені өзгеруге мәжбүр етеді. Агьон–Хоуитт моделі жекелеген экономикалық агенттердің шешімдерін жалпы экономикалық өсіммен байланыстырады. Кәсіпкерлер жаңа технологияларға инвестиция салып, пайда табуға ұмтылған сайын, олар технологиялық прогресті және ұлттық экономиканың өсуін жеделдетеді. Бұл өсім ескі тауарлардың жаңа өнімдермен қаншалықты тез алмастырылатынына тікелей байланысты.
Агьон бұл модельді көптеген еңбектерінде дамытты. Соңғы зерттеулерінің бірінде ол жаңа компаниялар нарыққа жаңа өнімдер мен технологиялармен еніп, өздерін табысқа жеткізген стратегияға адал қалатынын көрсетеді. Алайда уақыт өте келе бұрын енгізілген жаңалықтарды жетілдіру барған сайын қиындай түседі. Осылайша фирмалар идея тапшылығына ұшырап, өмірлік циклін аяқтап, нарықтан кетеді.
Экономикалық өсім — әрдайым нарықтағы түрлі мүдделер қақтығысының нәтижесі. Сондықтан, мемлекет жұмыс істеп тұрған өндірушілердің мүддесін шамадан тыс қорғағанда, өсімнің өзіне кедергі келтіреді. Барлық басқа жағдайлар тең болғанда, нарыққа жаңадан кірген компанияларда жаңа тауарлар мен қызметтерді әзірлеуге ынта бұрыннан бар фирмаларға қарағанда әлдеқайда жоғары болады.
Жаңа өнімдердің шығуы нарықтағы ескі ойыншылардың үлесін азайтады. «Жеңіліп жатқан» кәсіпкерлердің саяси салмағы артқан сайын, мемлекет оларды соғұрлым белсендірек қорғайды — нәтижесінде жаңа компаниялардың өнім мен технологияны енгізу шығыны өседі және экономикалық өсім баяулайды.
Керісінше, бәсекелестік неғұрлым жоғары болса, компаниялар соғұрлым көп қаржыны зерттеу мен әзірлемелерге жұмсайды және көбірек инновация жасайды, деп дәлелдеді Агьон. Сондықтан ол АҚШ пен әсіресе Еуропа экономикасындағы бәсекелестіктің әлсіреуіне алаңдайды. Мұндай үрдіс ренталық табыстардың артуына, инновациялардың баяулауына және технологиялық артта қалуға әкелуі мүмкін.
Экономикалық дамудың ғажайыбы
Инновациялар, технологиялық прогресс пен өркендеу — адамзат тарихының соңғы жүз жылдыққа ғана тән құбылыс. Технологиялық тұрғыдан дамыған қоғам — ереже емес, керісінше, сирек кездесетін ерекшелік, ал қалыпты жағдай — «тоқырау мен тепе-теңдік», деп жиі атап өтеді технологиялық және экономикалық даму тарихын зерттейтін Джоэль Мокир.
Оның еңбектерінің кейбірі орыс тіліне аударылған: «Рычаг богатства. Технологическая креативность и экономический прогресс», «Просвещенная экономика. Великобритания и промышленная революция 1700–1850» және «Дары Афины. Исторические истоки экономики знаний».
Мокирдің пікірінше, технологиялық прогреске қарсы күштер өзгерістерге итермелейтін күштерден көбіне әлдеқайда мықты болған. Ол прогресті нәзік әрі осал гүлге теңейді — ол тек белгілі бір факторлардың сәтті тоғысуының арқасында өсіп шыққан және экономикалық не әлеуметтік ортаның ықпалына өте сезімтал. Сондықтан, прогресті өздігінен жүретін табиғи процесс деп қарауға болмайды — ол сыртқы жағдайлардың аз ғана өзгерісінен-ақ тоқтап қалуы мүмкін.
Мокир экономикалық өсімнің өзегіне еңбекті, капиталды немесе институттарды емес, білімді қояды. Тұрақты өсімге жету үшін қоғам екі түрлі білім түрінің өзара байланысын жолға қоюы керек болды: табиғат заңдарын түсіндіретін ғылыми білім техникалық білімді жетілдіруге мүмкіндік берді, ал техникалық білім өз кезегінде ғылымның дамуын жеделдетті.
Дәл осындай үдеріс XVIII–XIX ғасырлардағы Ұлыбритания мен Еуропада орын алды: экономикалық серпіліс жеке өнертабыстардың арқасында емес, инновацияларды ынталандыратын әлеуметтік механизмдердің пайда болуы нәтижесінде жүзеге асты.
Мокир Еуропада идеялар нарығының қалай қалыптасқанын көрсетеді. Бұл нарық өнертапқыштарға жаңа мүмкіндіктер ашып, билеушілерге дарынды адамдар үшін бәсекелесуге стимул берді. Соның арқасында өсім тұрақты әрі өздігінен жаңарып отыратын сипат алды. Оның негізінде — білім мен инновациялар жатыр, олар экономикалық өсімді күшейтіп қана қоймай, жаңа білімдердің пайда болуына да жол ашады.
2025 жылдың соңында Мокир тарихшы Авнер Грейф және экономист Гвидо Табеллинимен бірге жазған жаңа кітабын шығармақ. Бұл еңбекте авторлар Еуропа мен Қытай экономикаларының екінші мыңжылдық бойындағы даму жолдарының айырмашылығы сол кезеңде қалыптасқан әлеуметтік ұйымдардың әртүрлілігімен түсіндіріледі деп дәлелдейді. Қытайда мұндай ұйымдар туыстық пен жерлестікке негізделген кландық құрылымдар болса, Еуропада — университеттер, гильдиялар және ішінара монастырлық ордендер секілді корпорациялар болған. Дәл осы корпорациялар өздігінен басқарылатын қалалардың пайда болуына жол ашты.
Бұл айырмашылықтар саяси институттар мен қоғамдық игіліктерді өндіру механизмінің қалыптасуына да әсер етті: Қытайда инновацияларды тежейтін авторитарлық жүйе орнықты, ал Еуропада, керісінше, өнеркәсіптік революцияның басталуына қолайлы жағдай жасалды (Мокирдің алдыңғы кітаптары осы тақырыпқа арналған).
Қазір Мокир Агьонмен бірігіп жаңа кітап жазып жатыр. Бұл олардың алғашқы бірлескен еңбегі болмақ. Ғалымның айтуынша, енді Нобель сыйлығын алған соң жаңа туындының жақсы сатылатынына үміт бар.
