Үштен аспайды: жасанды интеллекттің өнімділікке кері әсері неліктен
Біздің заманымыздың жаңа құбылысы — жасанды интеллект құралдарын шамадан тыс бақылаудан туындайтын күйзеліс. Фото: Solen Feyissa / Unsplash.com
Технологиялық индустрия жасанды интеллектіні адамдарды біртекті жұмыстан босататын ұлы азат етуші ретінде көрсетеді. Алайда, Bloomberg жазғандай, жасанды интеллект утопиясы үнемі алаңдаушылық тудырады. Мінез-құлықтық қаржы бұл құбылысты өнімділік парадоксы деп сипаттайды: күш-жігерді үнемдеуге арналған құрал арылуға мүмкіндік бермейтін міндетке айналады. Неліктен бұлай болады?
ЖИ-дің артықшылықтарынан қалып қою қорқынышы
Мүмкіндіктерден қалып қою қорқынышы (FOMO) мінез-құлықтық қаржы саласында ұзақ уақыт бойы танылып келеді. Оның негізгі сипаты – ол рационалды шешім қабылдауды алмастырады. 2026 жылы *Technology in Society* журналында жарияланған зерттеу мұны одан әрі тереңдетеді: ол қазіргі адамдарда жасанды интеллектке байланысты мүмкіндіктерден қалып қою қорқынышы (AI-FOMO) деген жаңа қорқыныш түрі қалыптасқанын көрсетеді.
Мәселе мынада: жасанды интеллект адамдарға шешім қабылдаудағы өздерінің тәуелсіздігін жоғалтып жатқандай сезінуге және кәсіби дағдыларының ескіріп қалатынына қорқуға мәжбүр етеді; ал жұмыс орнындағы жасанды интеллектке келгенде «робот бастығы» деген үрей пайда болады. Нәтижесінде мазасыздық деңгейі артады.
2026 жылдың наурыз айында Boston Consulting Group пен Калифорния университеті ірі америкалық компаниялардың 1 488 қызметкерінен тұратын үлгі негізінде зерттеу жариялады. Авторлар тағы бір заманауи құбылыс — AI құралдарын шамадан тыс бақылаудан туындайтын күйзеліс туралы талқылайды. Олар тіпті «AI brain fry» терминін енгізеді, ол сөзбе-сөз «AI-дан мидың артық жүктелуі» дегенді білдіреді.
Зерттеушілер «мидың күйіп-қалуы» жағдайын бастан кешіп жүрген адамдардың 39 пайызға жиірек ауыр қателіктер жіберетінін және жұмыстан кету туралы ойлану ықтималдығы да дәл сондай екенін анықтады.
Modern Health мәліметі бойынша, АҚШ-тағы әрбір төртінші жұмысшы жасанды интеллекттің олардың психикалық денсаулығына теріс әсер етіп жатқанын хабарлап, стресс деңгейінің тікелей өскенін атап көрсетеді.
Human Clarity Institute жүргізген зерттеу көрсеткендей, жасанды интеллект құралдарын пайдаланатын қолданушылардың 54 пайызы оларға тәуелді екенін мойындап, алаңдаушылық сезімін бастан кешіреді, ал 43 пайызы жасанды интеллект жауаптарының дұрыстығын тексеру өздігінен шаршатады және зейінін төмендетеді дейді. Басқаша айтқанда, тексеру — жаңа еңбек түріне айналды: когнитивтік сипатта, міндетті түрде ақы төленбейтін және, мүмкін, KPI көрсеткіштерінің ауқымынан тыс қалады.
Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының бағалауы бойынша, алаңдаушылық бұзылыстары мен депрессия жыл сайын әлем бойынша шамамен 12 миллиард жұмыс күнінің жоғалуына әкеледі.
Бостандықтың парадоксы
Неліктен бұлай болады? Адам бір уақытта үшқа дейін жасанды интеллект құралын пайдаланғанда жұмыс өнімділігі артатыны анықталды. Алайда төртінші және одан кейінгі құралдарды енгізгенде өнімділік күрт төмендейді.
Экономикадан айқын аналогия ойымызға келеді — шекті пайданың азаю қисығы, бірақ оны интеллектуалдық еңбекке қолданғанда: белгілі бір сәттен бастап әрбір қосымша «көмекші» еш пайда әкелмей, тек кедергі келтіріп, тіпті зиян тигізеді. Ең болмағанда, миға.
Технологиялық индустрия жасанды интеллектіні босатушы ретінде насихаттайды: біз көптеген тапсырмаларды автоматтандыра аламыз, ал адамдар тек жасанды интеллект пен роботтарды қадағалап отыруы керек болады. Шындық мүлде басқаша болып шықты. Бос қалған уақыт жоғары деңгейлі тапсырмалармен толып, ой-сананы қалпына келтіруге мүмкіндік қалмады. Қызметкерлер тұзаққа түскендей сезінеді: олар өнімдірек, бірақ еркін емес.
