Жалған стратегия: Неліктен Трамп доллардың беделін төмендетіп, рецессияны жақындатуда
Дональд Трамптың сауда тапшылығын жоюға деген маниакалды ұмтылысы АҚШ-тың экономикалық саясаты мен долларының беделіне қауіп төндіруі мүмкін. АҚШ үшін сауда тапшылығынан құтылудың жалғыз жолы — капиталдың ағымын тоқтату. Ал бұл доллардың әлемдік резервтік валюта мәртебесінен айырылуына әкелуі мүмкін, деп жазады Борис Грозовский Oninvest үшін жазған материалында.
«Мен ренжідім»
Трамптың сауда соғыстарын бастауына негіз болған басты себеп — оның «қиянат» сезімі. Ол көптеген елдер АҚШ-ты алдап, тауарлар мен қызметтерді жеткізу арқылы оның экономикасына зиян келтіргенін айтады. Трамптың көзқарасы бойынша бұл саясат АҚШ өндірісін құлдыратты, ал ұзақ жылдар бойы сыртқы сауда тапшылығы мен жоғары мемлекеттік қарыздар экономиканың ауыр жағдайын көрсетеді.
Трамптың стратегиясы АҚШ-тың экономикалық күшін қалпына келтіруге бағытталғанымен, оның маңыздылығы мен ұзақ мерзімді әсері күмән тудырады. Себебі бұл шаралар сыртқы саудаға деген сенімділікті төмендетіп, доллардың мәртебесіне нұқсан келтіруі мүмкін. Көптеген елдер АҚШ-тың сауда саясатын сынға алып, басқа валюталарға көшу туралы ойлауы мүмкін.
Трамптың «құрбандықтың» мәнін түсінуі маңызды: ол әлемге Америкаға қарсы болып отырған барлық елдерден кек алуға тырысады, алайда бұл экономикалық қиындықтарға әкеліп, АҚШ-тың беделін төмендетеді.
Жалған баж салықтары
Дональд Трамптың тауарларға енгізген баж салықтары негізінен «екіжақты» емес. АҚШ Сауда министрлігі тарапынан ұсынылған мәліметтерге сәйкес әртүрлі елдерге қарсы қойылған тарифтердің мәні көп жағдайда асыра бағаланып, нарықтағы шынайы жағдайдың көрінісі емес. Мысалы, министрлік Қытайға қарсы тарифтердің деңгейін 67%, Еуроодаққа – 39%, Вьетнамға – 90%, Жапонияға – 46% деп есептеді, бірақ бұл көрсеткіштердің барлығының шынайы деңгейі әлдеқайда төмен.
Бұл формула қарапайым және қате есептеуге негізделген: АҚШ-тың әрбір елмен саудадағы тапшылығы мен осы елдің АҚШ-қа экспортын бөлу арқылы баж салықтарының мөлшері есептелген. Мысалы, Вьетнаммен 2024 жылы АҚШ-тың сауда тапшылығы 123,5 миллиард долларды құрады, ал Вьетнамның АҚШ-қа экспорты 136,6 миллиард долларды құрайды. Осы цифрларды пайдалана отырып, министрлік баж салықтарын есептеп шығарған, бірақ бұл әдіс көп жағдайда асыра бағаланып, нақты жағдайды бұрмалаған.
Егер елде АҚШ-пен сауда тапшылығы болмаса, онда 10% мөлшерінде жалпы баж салығы енгізіледі. Бұл қазіргі деңгейден төрт есе жоғары. Мұндай есептеу әдісі көптеген елдер үшін келіссөздерді қиындатады, өйткені бұл формула сауда тапшылығы мен бас салықтарының арасындағы нақты байланысты елемейді.
Министрліктің ұсынып отырған әдісінің ғылыми негіздеріне қатысты сындар да айтылған. Гарвард және Чикаго университетінің зерттеушілері мен Бостондағы Федералды резервтік банк мамандары баж салықтары мен баға арасындағы байланысты дәл есептеген болатын, бірақ бұл есептеулер министрлік тарапынан ескерілмеген. Бұл әдіс шын мәнінде бағаны төрт есе төмендетуге тиіс еді.
Трамптың сауда саясатына негіз болған бұл теріс есептеулер мен қате деректер көптеген экономистер мен сарапшылар тарапынан қатты сынға ұшырады.
Жалған теория
Мәселе тек Сауда министрлігінің есептеуде қателік жасаған параметрлермен шектелмейді. Бұл формула экономикалық тұрғыдан да мағынасыз.
Формула импорт құнының артуы арқылы сауда дефицитін нөлге дейін төмендетуге арналған. Сауда теңгерімінің бұзылуы неғұрлым көп болса, салық соғұрлым жоғары болады. Сауда кедергілерін және басқа әділетсіз тәжірибелерді алып тастасақ, дефицит нөлге түсуі керек — бұл министрліктің формуласына негізделген болжам.
Экономистер бұл теорияның мағынасыз екенін айтады. Өйткені сауда көлеміне әсер ететін тек кедергілер ғана емес, сонымен қатар география, бәсекелестік артықшылықтар, капитал ағымы, жеткізу тізбектері және басқа да факторлар бар.
Трамп таңдаған артықшылықты бағыт АҚШ үшін сәйкес келмейді және доллардың резервтік валюта ретіндегі рөліне нұқсан келтіруі мүмкін.
Қазіргі уақытта АҚШ «құпия артықшылыққа» ие.
«Егер АҚШ Қытай тауары үшін $2 төлеп, Қытай АҚШ тауары үшін $1 төлеп, қалған $1-ді өзінде қалдырса (немесе долларлық облигация сатып алса), АҚШ-тың сауда дефициті $1 және қаржылық профициті $1 болады», — деп түсіндіреді Чикаго университетінің профессоры Константин Сонин. Егер Қытай бұл артық долларды АҚШ тауарлары мен қызметтеріне жұмсаса, сауда дефициті мен қаржылық профицит теңеледі.
Капитал ағымы қаржылық құралдарға — доллардың әлемдік резервтік валюта ретіндегі функциясының нәтижесі болып табылады. Сондықтан «АҚШ сауда дефицитін жою үшін, долларға деген сенімді жою керек, АҚШ саясатын соншалықты болжамсыз, логикасыз және өзін-өзі бұзушы ету керек, сонда бүкіл әлемдегі адамдар, компаниялар және орталық банктер доллар активтерін емес, басқа активтерді сақтайтын болады», — деп атап өтті Сонин. Егер Трамп сауда дефицитін азайтқысы келсе, оған тек «өз валютасының беделін жою» арқылы қол жеткізуге болады, — дейді ол.
Бұл қазір инвесторлардың үлкен наразылығын тудырып отыр: нарықтар түсіп жатыр, ал Трамп 90 күнге көбісі үшін «көрсетілген» тарифтердің күшеюін кейінге қалдырды. 10 сәуірдегі жағдай бойынша АҚШ-қа барлық импортқа 10% салық салынады, Канада мен Мексикаға 25% салық, ал Қытайға 125% салық салынады. Бірақ соңғы мәлімдемелерге сәйкес компромиске келу мүмкіндігі бар: Трамп Қытай басшылығымен келіссөздер жүргізуге дайын екенін мәлімдеді, ал Қытай жауап беріп, соңғы салықтардың көтерілуіне жауап бермейтіні анық көрінеді.
Трамп өз тілектерінде абай болуы керек дейді Capital Economics сарапшысы Нил Ширинг. Сауда дефицитін азайту үшін тұтынуды қысқарту, доллар бағамының түсуі (қазір бұл болып жатыр) және/немесе капитал ағымының төмендеуі мүмкін, бұл бюджет қаржыландыруын қиындатады. Әкімшіліктің экономикалық саясатына деген өсіп келе жатқан сенімсіздік ұзақ мерзімде АҚШ-ты әлемдегі валюта гегемоны позициясынан тайдырып, долларды қауіпсіз актив статусынан айыруы мүмкін. Бірақ мұндай өзгеріс үшін уақыт қажет: доллармен бәсекелесу үшін ешкім резервтік валюта ретінде басқа валютаны алуға тырысып жатқан жоқ.
Трамп АҚШ қаржы нарықтарын бұзғысы келмейді. Оның сауда дефицитін жоюға деген қате ұмтылысы отбасылық бюджетке ұқсас аналогиядан туындады: ел үй шаруашылығы мен бизнес сияқты, табыстың шығыстардан асып кетуі оны байытады, ал дефицит — оны кедей етеді. Бірақ $1,2 трлн сауда дефициті әлдеқайда күрделі құбылыс. Трамптың жақтаушыларының пікірінше импорт ЖІӨ-ден шығарылмайды және жұмыс орындарын «ұрықтайды», ал сауда дефициті — жоғалған ақша емес.
Үнемі сауда дефициті қарыздың шамадан тыс өсуіне әкеледі. Бірақ АҚШ-тың негізгі қарызгері — мемлекеттік бюджет, және бұл мәселені салықтар арқылы шешу мүмкін емес. Сауда теңгерімсіздігінің ғаламдық себебі Қытайдың тым көп үнемдеуі және аз жұмсауы, ал АҚШ керісінше әрекет етуде. Бірақ әлемдік экономиканы қайта теңгеру отбасылық бюджетті реттеуден әлдеқайда күрделі. Трамптың бұл бағыттағы стратегиясы жоқ.
Рецессия туралы қорқыныш
Трамп баж салықтарын декреттік құжат ретінде енгізді, оны Конгресс мақұлдаған жоқ және бұл әрекет АҚШ үшін прецедент боларлық қадам болды. Ол сауда дефицитіне қатысты төтенше жағдайға сілтеме жасап, әсіресе Азия елдеріне (40-50%) ең жоғары баж салықтарын енгізді. Бұл елдер АҚШ тауарларын сатып алуға жеткілікті бай емес деген себеппен жасалды. Баж салықтары алгоритмі соңғы жылдары көптеген компаниялар Қытайдан өндірісті жақын орналасқан елдерге, әсіресе Вьетнамға көшірген стратегиясын мағынасыз етіп отыр. Вьетнам АҚШ-қа арзан киім, ойыншықтар, электроника жеткізеді.
Oxford Economics болжамы бойынша егер барлық баж салықтары күшіне енсе, жаһандық ЖІӨ өсуі өткен жылғы 3,2%-дан 2%-ға және одан төменге дейін түсуі мүмкін. Capital Economics еуропалық ЖІӨ-нің 0,25%-ға, ал қытайлық ЖІӨ-нің 0,75%-ға төмендейтінін күтуде. Бұл шығындар әсіресе сауда экспорты ЖІӨ-ге және АҚШ-тың экспорттағы үлесіне жоғары елдер үшін маңызды болады. Сондықтан ең көп зардап шегетін елдер – Мексика мен Канададан басқа, Вьетнам, Таиланд, Малайзия, Германия және Жапония.
Сауда соғысы әлемдік сауда жүйесін бұзып, АҚШ-ты жаһандық жеткізу тізбегінен шығарып тастау қаупін тудырып отыр. Көлік өндірушілер мен ұшақ жасау компаниялары бөлшектерді жеткізуді уақытша тоқтатқанын хабарлады. Киім, азық-түлік шикізаты, аккумуляторлар үшін материалдардың жеткізілуінде кідірістер күтілуде. Көптеген елдер АҚШ-қа тәуелділікті азайтуға тырысады.
Йель университетінің Бюджеттік зертхана мәліметтері бойынша биылғы жылдың басынан бастап енгізілген шаралар баж салықтарын орта есеппен 22,5 пайыздық пунктке арттырып, оларды 1909 жылдан бері болмаған деңгейге көтерді. 2017 жылы АҚШ-та орташа тариф тек 1,5% болған. Бұл инфляцияны 2,3%-ға арттырады, бұл орташа отбасы жылына $3800 жоғалтумен тең. Кофе, сиыр еті, теңіз өнімдерінің бағасы айтарлықтай өсуі мүмкін. Кедей отбасылар өз табыстарының екі-үш есе көп бөлігін жоғалтуы ықтимал.
ЖІӨ өсуі биыл 0,5-0,9 пайыздық тармаққа төмендеуі мүмкін, егер баж салықтары көтерілмеген болса. Ең көп зардап шеккен салалар – киім-кешек, азық-түлік, металлургия, көлік өнеркәсібі.
Соңғы үш айда Polymarket нарығында рецессия мүмкіндігі 20%-дан 56%-ға дейін өсті. Бірақ бұл алаңдаушылықтар әлі ерте, ал ең ықтимал сценарий — стагфляция (экономика өсімі тоқтап, инфляцияның жоғарылауы). Тұтынушылар мен инвесторлардың көңіл-күйі бірнеше ай бойы нашарлап жатыр. Бұл жағдай әлемдік рецессияға алып келуі мүмкін.
Американың өзге елдерден бөлінуі (изоляционизм) көптеген мемлекеттерді Қытаймен тығыз қарым-қатынас орнатуға мәжбүрлейді. АҚШ-тың күтпеген және импульсивті әрекеттері аясында Қытай көптеген елдерге өзара пайдалы серіктестік ұсынуда. Мұнда бір елдің жеңісі міндетті түрде басқа елдің жеңілісі емес деген ұстаным бар.
Шын мәнінде, Трамп АҚШ-тың соңғы бірнеше онжылдықта құрған альянстарын бұзып жатыр, бұл Қытаймен стратегиялық қарым-қатынаста көмектеспейді, өйткені Қытайдың жауап шаралары өте қатаң болды. Еуропалық комиссия да өз жауабын дайындап жатыр. АҚШ-та инфляцияның өсуі мен нарықтардың құлдырауы байлар мен қарапайым америкалықтардың Трампқа деген наразылығын тудыруы мүмкін. Бұл оны келіссөздерге баруға мәжбүр етуі ықтимал. Трамп болып жатқан жағдайды «экономикалық революция» деп атап, нарықтың құлдырауы оны алаңдатпайтынын көрсетеді, бірақ кейбір елдермен тарифтерді төмендету туралы келіссөздер басталды. Тарифтерді келіссөздер үшін саудалық құрал ретінде пайдалану жағдайды болжамдырақ етер еді.
Дегенмен, әділетсіздікке қарсы күшпен жауап беру, әлемді әділетсіз деп қабылдап, оны қайта құру — бұл Трамптың ел мен өзі жайлы түсініктерінің орталығы. Осы әділетсіздікті күшпен жою — оның өз міндеті деп есептейді және америкалықтардың оның қасіреттерін түсінетініне сенеді. Трампты тарифтік соғысты тоқтатуға мәжбүр ету үшін нарықтардың жылдам құлауы, оның жақтастарының баж салықтарының өсуіне қатысты наразылығы және Қытайға экспортталатын тауарларды өндіретін 900 мыңнан астам жұмыс орнының жоғалу қаупі қажет болды. Бірақ бұл тек кідіріс — Трамп бұл істі жалғастырады.
