2030 жылға қарай АҚШ-та жасанды интеллект 34 миллион жұмыс орнын жояды. Балаларымызды қалай дайындауымыз керек?

Anthropic зерттеуіне сәйкес, жасанды интеллект әйелдер еңбек ететін салаларға, жоғары білімді мамандар мен жоғары табысты азаматтарға ең үлкен қауіп төндіреді. Алайда өзгерістің алғашқы белгілері қысқартуларда емес, жас мамандарды жұмысқа қабылдаудың бәсеңдеуінде байқалады. 2030 жылға қарай тек АҚШ-та таза жұмыс орындарының жоғалуы 6%-ға жетеді — бұл еңбек нарығына жасанды интеллекттің әсері туралы Forrester компаниясының болжамы. Олардың жартысы генеративті жасанды интеллект арқылы жойылады, ал қалғаны автоматтандыру, роботтар мен генеративті емес жасанды интеллект қосымшаларына тиесілі болады. Жазушы әрі Le Sallay Academy мен Le Sallay Dialogue қорының құрылтайшыларының бірі Сергей Кузнецов жасанды интеллект дәуірінде балаларға не үйрету керектігі туралы ой қозғайды.

Адамдардың жасанды интеллектке қарағанда бәсекеге қабілетті болып қала беретін дағдылар тізімі өте ұзын. Мен сантехник сияқты қол еңбегі мамандарын роботтар алмастыру үшін әлі көп жылдар қажет болатынына сенімдімін.

Шынайы эмоционалдық байланыс маңызды салаларда жұмыс істейтін адамдар да тікелей қауіп аймағынан тыс қалады. Иә, кейбіреулер психотерапияда жасанды интеллектіні пайдаланады, бірақ нағыз адаммен байланыс ең бастысы болып қала береді. Тағы бір мысал – сату мамандары. Мысалы, дүкенде немесе күрделі келіссөздер кезінде бетпе-бет қарым-қатынас жасағанда адамға тұтынушыны сатып алуға көндіру әлдеқайда оңай — ең жақсы жағдайда да жасанды интеллект тек онлайн сатуда жақсы нәтиже көрсете алады. Бұл жоғары деңгейлі мұғалімдерге де қатысты. Барлық мектептер автоматтандырылған оқытуға көшсе де, жоғарғы орта және жоғарғы тап өкілдері тірі мұғалімді, репетиторды немесе жеке оқытушыны таңдауды жөн көреді.

Кітап жаза алатын, сценарий жаза алатын немесе бұрын-соңды жасалған ештеңеге ұқсамайтын сурет салып бере алатын адамдар. Жасанды интеллект әлі де шынайы жаңа идеялар тудыра алмайды. Сондай-ақ этика саласының мамандары, соның ішінде жасанды интеллекттің шешімдерін жетілдіре алатындар. Күрделі сұрау жаза алатын немесе, одан да жақсысы, жасанды интеллектке жаңа әрі қызықты тапсырма ойлап таба алатын адамдар.

(Бұл сіз балаңызға үйретіп жатқан нәрсеңіз бе екенін АҚШ Еңбек министрлігінің Еңбек статистикасы бюросы жасаған визуализация құралы арқылы тексере аласыз – ол қандай жұмыс орындары қазірдің өзінде жасанды интеллектпен алмастырылып жатқанын көрсетеді. 2030 жылға қарай жасанды интеллект АҚШ-та 34 миллион жұмыс орнын жояды. Жақсы жаңалық: одан үш есе көп жұмыс орны пайда болады – Oninvest).

Эмоционалдық интеллект, жоғары дәрежеде шығармашылық, сыни ойлау және күрделі этикалық мәселелерді шешу қабілетін талап ететін салаларда мамандар қажет болады. Немесе қол еңбегі дағдылары, оларға әйгілі фин мектеп жүйесі баса назар аударады. Көптеген жекеменшік мектептер бұл тармақты тізімнен алып тастауға мәжбүр: ата-аналар бізден өз балаларын сантехник сияқты аса қажет мамандыққа үйретуді қалайды. Ал қалған барлық дағдыларға келсек, жақсы мектептер балаларды генеративті модельдер пайда болмас бұрын-ақ осы дағдыларға үйретіп келген.

Шығармашылық

Шығармашылық тура мағынада «шығармашылық кәсіптер» деп аталатын мамандықтармен байланысты емес. Біріншіден, кез келген мамандық шығармашылық болуы мүмкін; екіншіден, жаңа идеялар ойлап тауып, шығармашылық туғыза білу қабілеті сурет салу немесе ән айту қабілетінен әлдеқайда маңызды. Біз айтып отырған шығармашылық бала өз ойын ашық айтуға немесе жаңа нәрсе ұсынуға қорықпайтын кезде пайда болады – яғни, қателессе де оған күлмейтінін білгенде. Қызықты ойлар әркімге келеді, бірақ адам өз ойын айтуға қорқатын болса, ми оларды тудыруды тоқтатады. Дәл сол себепті балалар қателесуге құқығы бар екенін білуі керек. Физика ма, әдебиет пе, оқушы әрқашан өз ойын еркін жеткізе алатынына, оны құрметпен тыңдайтынына және әңгіме оның ой-өрісін кеңейтетініне сенімді болуы тиіс.

Эмоционалдық интеллект

Біз оқушыларға өз эмоцияларын талдауды және өзгелердің эмоцияларын тануды үйретеміз — сыныпта да, күнделікті қарым-қатынастарда да. Мұғалімнің міндеті – балаға жоғарыдан шешім тағайындаудың орнына оны шақырып, күрделі ойлану үдерісіне тарту арқылы мұндай қиындықты анықтау; осы үдерістің соңында бала этикалық тұрғыдан белгісіз жағдайда жеке таңдау жасауға мәжбүр болуы мүмкін.

Сыни ойлау және пәнаралықтық

Дәстүрлі түрде математика логикалық ойлауды шыңдайды деп есептеледі, ал физика мен химия оқушыларды эксперименттік нәтижелерді талдауға және құбылыстар арасындағы өзара байланыстарды анықтауға үйретеді. Әрине, STEM пәндері сыни ойлауды дамытуда маңызды рөл атқарады, бірақ тарих пен әдебиетті де назардан тыс қалдыруға болмайды. Мәтіндерді талдау, контексті дұрыс анықтау, салдарды болжау және әртүрлі стратегияларды бағалау – бұлардың бәрі де сыни ойлаудың құрамдас бөлігі, және осы тұрғыдан алғанда гуманитарлық пәндерді оқыту оқушыларға едәуір көмектеседі. Бүгінгі таңда жалған жаңалықты шынайы жаңалықтан ажырата білу – сыни ойлаудың маңызды белгісі екеніне келісуге болады, ал физика мен математика бұл мәселені шешуде аса көмектеспейді.

Бір мағынада бұл классикалық білімге оралуды білдіреді: риторика, логика, әдебиет пен математика бөлек пәндер ретінде қарастырылмай, ойлау құралдары ретінде бірге қызмет еткен. Тек қазір ғана бұл үдеріске жасанды интеллект қосылды. Мысалы, біздің мектептің әдебиет мұғалімі Анна Власова-Мрдюляш оқушыларға Казуо Ишигуроның «Күннің қалдықтары» романының басты кейіпкері сияқты сөйлейтін бот жасау тапсырмасын берді. Осы мақсатта олар оның сөйлеу мәнерінің негізгі ерекшеліктерін анықтап, таңдаған жасанды интеллектіге сипаттаулары тиіс болды. Әрине, бұл біраз уақытты талап етті, бірақ нәтиже соған тұрарлық болды: қазір бізде 20-шы ғасырдың ортасындағы ағылшын батлері сияқты сөйлейтін бірнеше чат-бот бар. Кейбір оқушылар тіпті пассивті агрессияны тиімді жеткізе алды – ал осы мінез-құлық стратегиясын талдау эмоционалды интеллектіні дамытудың маңызды бөлігі болып табылады.

Сіз, бәлкім, байқаған боларсыз, мен білім алудың бір кездері ең маңызды аспектісі саналған – білім жинау туралы дерлік ешқашан айтпаймын. Адамдар жасанды интеллект білімнің құнын төмендетіп жатыр дейді, бірақ шын мәнінде білім бұған дейін-ақ бағасын жоғалтқан болатын. Жұмысқа сұхбат беру кезінде «сен не білесің?» деген сұрақтан гөрі «сен не істей аласың?» деген сұрақ қойылады.

Басқаша айтқанда, дағдылар білімнен әлдеқашан маңыздырақ болды – және болашақта олардың маңызы одан әрі арта түседі.

Бұл, әрине, мектептер академиялық білім беруді тоқтатады дегенді білдірмейді. Көптеген дағдылар оқу процесінде дамиды: ескі әзілдей айтқанда, «мектепте үйренгенің саған қажет болмауы мүмкін, бірақ сол білімді меңгеру барысында қалыптасқан жүйке байланыстарың сөзсіз қажет болады».

Жаңа нәрселерді үйрену қабілеті – ең маңызды дағдылардың бірі. Сіздің балаларыңыз болашақта мамандықтарын ауыстырады – мүмкін бірнеше рет. Сондықтан үйрену қабілеті оларға өте пайдалы болады.

Тіпті адаммен тікелей байланыс сақталатын салаларда – мысалы, психотерапия немесе сату – нарық тарылады. Бұл тек үздіктерге ғана орын болатынын білдіреді. Енді «жақсы» болу жеткіліксіз – көпшіліктен озық болу керек.

Бұрын бұл тек қана тілек болуы мүмкін еді; бүгін ол міндетті қажеттілікке айналып барады. Білім саласына да дәл осылай қатысты. Сыни ойлауға, эмоционалдық интеллектке және шығармашылыққа басымдық беретіндер алда болады. Ал қалғандары бейімделуге мәжбүр болады – әйтпесе мектептер балаларды жай ғана «басқа біреудің қамқорлығына» қалдыратын орынға айналу қаупі бар.