«Мар-а-Лаго келісімі»: валюта жүйесін қайта қарау долларға қандай қауіп төндіреді?
АҚШ президенті әкімшілігі тек халықаралық сауда жүйесін ғана емес, сонымен қатар қазіргі валюта қатынастары жүйесін де қайта қарастыруды көздеп отыр. Өйткені бұл жүйе Америка мүдделеріне сай келмейді деп есептейді. Валюта тәртібін өзгерту әрекеттері немен аяқталуы мүмкін екенін Project Syndicate басылымына арналған шолуда Принстон университетінің тарих және халықаралық қатынастар профессоры Гарольд Джеймс түсіндіреді.
Тарихи үш келісім
АҚШ президенті Дональд Трамп пен оның кеңесшілерінің пікірінше, халықаралық валюталық жүйе бұзылып, Америка мүдделеріне зиян келтіріп отыр. Радикалды реформа қажет, бәлкім ол әлемдік тәртіпті қайта қарау нәтижесінде мүмкін болар еді.
Мұндай жағдай тарихта бұрын да болған. 1944 жылы АҚШ Бреттон-Вудс конференциясына 44 елдің делегаттарын қабылдап, олар екі дүниежүзілік соғыс арасындағы жұмыс істемейтін жүйені қайта құру жоспарын әзірлеген. Бүгінде АҚШ қаржы министрі Скотт Бессент жиі «Бреттон-Вудс кезеңінің жаңа сәті» туралы айтады. Мақсат — «Мар-а-Лаго келісіміне» қол жеткізу, ол үш өзара байланысты мәселені шешуді көздейді. Әдетте, олар әртүрлі мемлекеттік мекемелер мен халықаралық институттар арасында бөлініп қарастырылады.
Бірінші мәселе — сауда: АҚШ-та жұмыс орындары мен кірістердің жоғалуын қалай тоқтату керек. Екінші мәселе — валюталық: доллардың әлемдік жүйедегі үстемдігі оны асыра бағалауға әкеліп, бұл америкалық экспортты тым қымбат етеді. Үшінші мәселе — қауіпсіздік: АҚШ басқа елдерді қорғаныспен қамтамасыз ету үшін ауыртпалық көтеруде. Трамптың командасы АҚШ-тың сауда және қорғаныс саясатын доллардың резервтік валюта мәртебесін бұзбай, оны әлсірету үшін басқа елдерге әсер ету құралы ретінде пайдалануды жоспарлап отыр.
«Мар-а-Лаго келісімі» идеясы өткен тәжірибеге негізделген, онда АҚШ халықаралық валюталық жүйені қайта жандандыруды және доллардың бағамын төмендетуді мақсат еткен. Ең айқын мысал — 1971 жылы қабылданған Смитсонов келісімі, оны президент Ричард Никсон «тарихтағы ең маңызды валюталық келісім» деп атаған. Тағы бір мысал, 1985 жылы президент Рональд Рейган тұсында қабылданған «Плаза келісімі» (Plaza Accord), ол бәлкім, Трамп әкімшілігіне үлгі болып отырған келісім.
Екі жағдайда да АҚШ президенттері доллардың асыра бағаланғанын, экспортшылар мен жұмысшылардың зардап шегіп жатқанын және экономикалық саясатты жүзеге асыруды басқа елдердің іс-әрекеттері блоктап отырғанын түсінген. Бұл жағдай «қақпанға» түскен сияқты сезімді тудырып, радикалды шараларға итермелеген. Никсон, белгілі болғандай, Америкаға қажетті өзгерістерді енгізу үшін «ақымақ» сияқты көрінуі керек деп шешкен. Оның қаржы министрі Джон Конналли, еуропалықтарға «Доллар — біздің валютамыз, бірақ бұл — сіздің мәселеңіз» деген әйгілі сөздерімен белгілі.
Негізгі қысым құралы екі жағдайда да сауда саясаты болған. 1971 жылы долларды алтынға айырбастауды тоқтатқаннан кейін (бұл шешім факті түрде алтын стандартын жоюға алып келді — ред.), Никсон барлық импорттық тауарларға 10%-дық баж салығын енгізді. Дәл осындай минималды баж салығын Трамп 2 сәуірде енгізді. 1985 жылы Конгресс импорт ағынын тоқтатуды талап еткенде (бастапқыда Жапониядан) Қаржы министрі Джеймс Бейкер «Үлкен бестік» елдерін өз валюталарын девальвациялауға мәжбүр етті.
Бессент қазіргі баж салығын Конналли мен Бейкердің тактикасын қайталау деп санайды, ол қазіргі баж салығы басқа елдерді келіссөздерге отырғызудың жолы екенін мәлімдейді. Оның айтуынша, 75 мемлекет келіссөздер жүргізуге дайын, ал 15-і нақты мәмілелер ұсынған. Трамп: «Барлық әлем маған жағымпазданады» деп отыр.
Алайда, не Смитсонов келісімі, не Plaza Accord ұзақ мерзімді нәтижелер бермеді. Смитсонов келісімінде бекітілген валюталық паритеттер ұзақ уақытқа созылмады, себебі АҚШ агрессивті бюджеттік экспансия жүргізуді жалғастырды, бұл импорттың өсуіне алып келді. Нәтижесінде, 1973 жылы Еуропа және басқа елдер фиксирленген бағамдардан бас тартқанда, долларды тағы да күшті девальвациялау қажет болды.
Сол сияқты, Plaza Accord көп ұзамай 1987 жылғы Лувр келісімімен ауыстырылды, ол валюталық бағамдарды тұрақтандыруға бағытталған болатын. Алайда, бұл мақсатқа қол жеткізу әдістері бойынша келіспеушіліктер 1987 жылғы қазандағы қор биржасының ең үлкен құлдырауына себеп болды.
«Мар-а-Лаго келісімінің» тәуекелдері
Тарих «Мар-а-Лаго келісімі» жақсы нәтиже әкелмейтінін көрсетеді. Бұдан бөлек, Трамп пен оның командасы, кеден салығы арқылы салық жеңілдіктерін өтейтін қажетті табыстарды алу үшін, бұл шаралардың уақытша емес, тұрақты экономикалық саясаттың бөлігі болуы мүмкін деп есептейді.
Бұл келісімнің идеясы Трамптың экономикалық кеңесшісі Стивен Миранның 2024 жылғы қарашада жарияланған «Жаһандық сауда жүйесін қайта құру жөніндегі нұсқаулық» атты мақаласына негізделеді. Бұл мақала оған Ақ Үйдегі Экономикалық кеңес төрағасы қызметіне тағайындалуына ықпал етті. Мақалада ол ұзақ мерзімді ставкалардың өсуі салдарынан тұрғын үй нарығында шоктар мен федералды бюджет мәселелері туындайтынын ескертіп, шешім ретінде АҚШ-тың қорғаныс кепілдіктерін доллар активтері бар елдерге қысым жасау құралы ретінде қолдануды ұсынған. Мұндай тәжірибе бұған дейін қолданылған. 1960 жылдары АҚШ Германияға қорғаныс мәселесінде кеңес берген болатын: олардың қорғанысы кеңестік қауіптен қорғауға дайын болу үшін, Германия АҚШ-тың монетарлық мақсаттарына сәйкес әрекет етуі тиіс еді.
Бұл логика Бірінші дүниежүзілік соғыс аралығындағы кезеңде де қолданылған болатын. Сол кезде Ұлыбритания мен Франция, XIX ғасырдың қаржылық алыптары, өздерінің алтын резервтерін сақтап отырды. Британдықтар мен француздар басқа елдерге, әсіресе Орталық және Шығыс Еуропадағы елдерге, өздерінің резервтерін қауіпсіздік кепілдіктерін ұсына отырып британдық және француздық қысқа мерзімді депозиттер мен мемлекеттік қазыналық вексельдерде сақтауды ынталандырды.
Алайда, 1930-жылдары бұл мемлекеттер мұндай жүйенің жұмыс істемейтінін түсініп, өз резервтерін алтынмен сақтауға шешім қабылдады. Қазіргі уақытта алтынды сатып алатындар қатарында тек Қытай, Ресей және Түркия емес, сондай-ақ, әсіресе бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін осал болған еуропалық елдер де бар. Олар — Чехия, Венгрия және Польша.
«Мар-а-Лаго келісімінің» қауіптілігі — АҚШ-тың сауда мен қауіпсіздік кепілдіктерін долларды әлсірету үшін қолдануы, американдық валютаға деген сенімділікке нұқсан келтіруі мүмкін. АҚШ жұмысшыларының мүдделерін қорғау әрекеті бақылаудан шығып кетіп, жаңа валюталық жүйенің қажеттілігіне әкелуі ықтимал, онда АҚШ бұрынғыдай басым рөл атқара алмайды. Бұрынғы Смитсонов келісімі мен Plaza Accord АҚШ жұмысшыларына ұзақ мерзімді пайда әкелмегені белгілі. Оларды қайталау әрекеті тиімсіз әрі тіпті жойқын болуы мүмкін.
Copyright: Project Syndicate, 2025
www.project-syndicate.org
