«Билік әрқашан ақшадан үстем»: бұл Tesla-ның техногигантқа айналуына кедергі ме?
Сарапшылар Илон Масктың Tesla компаниясы автокөлік өндірушіден көпсалалы технологиялық компанияға айналады деп күтеді. Ондағы негізгі драйверлер — энергия сақтау жүйелері, пилотсыз такси және тіпті гуманоид роботтар болуы мүмкін. Алайда мұның бәрі алыс болашақтың еншісінде, ал әзірге Tesla бизнесін саясат тұншықтырып жатыр.
Өткен жылы саясатқа күтпеген жерден араласқан Маск Tesla бренді мен бизнесіне өзі-ақ елеулі соққы жасады: ол Трамптың сайлауалды науқанына $250 млн-нан көп жеке қаражатын жұмсап, мемлекеттік қызметкерлердің жаппай және бейберекет жұмыстан қуылуына, сондай-ақ бірнеше федералдық агенттіктің жойылуына тікелей қатысқан. Ақ үйдегі қызметі аяқталған соң, инвесторлар бір сәтке тыныс алғандай болды. Алайда саясат оны әлі де жіберер емес.
Осы аптада Маск АҚШ президентімен қатты жанжалдасып қалды. Кәсіпкер Трамптың мамыр айында Өкілдер палатасында бір ғана дауыстың айырмасымен мақұлданған «Үлкен керемет» бюджеттік заң жобасына ашық қарсы шықты: ол бұл құжатты «өте жиіркенішті» деп атап, оның құрамында «зор популистік» шығындар бар екенін айтты.
Аталған заң жобасы АҚШ-тың бюджет тапшылығы мен мемлекеттік қарызының ұлғаюына әкеледі (Конгресстің Бюджеттік басқармасының жаңа есебіне сәйкес, мемлекеттік қарыз он жыл ішінде $2,4 трлн-ға өседі). Маск конгрессмендерді бұл заң жобасын «жоюға», сондай-ақ электромобиль сатып алушыларға арналған салықтық жеңілдіктерді алып тастау туралы тармақты құжаттан жоюға шақырды.
Трамп бұған жауап ретінде Масктың компанияларымен жасалған мемлекеттік келісімшарттарды бұзатынын және оларға берілетін субсидияларды тоқтататынын айтып сес көрсетті. Bloomberg Government мәліметінше, 2000 қаржы жылынан бері SpaceX пен Tesla-ның құпия емес федералдық келісімшарттардан түскен жиынтық табысы $22,5 млрд-ты құрады.
Осының салдарынан бейсенбі күні Tesla акциялары 14,26% күрт құлдырап, $284,7 болды, ал компанияның нарықтық құны $152 млрд-тан астамға қысқарды. Жұма күні компания қағаздары 3,67% өсті.
Армандаған болашақ
Тіпті бейсенбідегі құлдыраудан кейін де Tesla-ның нарықтық көрсеткіштері ерекше жоғары деңгейде қалды: нарықтық капитализациясы — $917 млрд, ал капитализация мен пайдаға қатынасы (P/E коэффициенті) — 140. Салыстырмалы түрде, мамырдың соңында бұл көрсеткіштер $1,2 трлн және 180-нен астам болған. Мұндай өте жоғары көрсеткіштер (мысалы, Nvidia, Microsoft, Amazon, Apple және Alphabet компанияларында мамыр соңындағы орташа P/E коэффициенті небәрі 32,2 болған) көбіне инвесторлардың Tesla болашақта зор пайда әкеледі деген үмітімен түсіндіріледі.
Қазір Tesla табысының 90%-ын электромобильдер әкеліп отыр. Алайда наурызда Reuters агенттігі жүргізген бірқатар банк пен инвестициялық компаниялардың оннан аса үлгісін талдау нәтижесіне сүйенсек, компанияның нарықтық капитализациясында электромобильдердің үлесі төрттен бір бөліктен де аз.
Мұндай үлгілерде Tesla-ның нарықтық құны бірнеше санатқа бөлініп есептеледі. Бірінші санат — электромобиль бизнесі мен зарядтау жүйелері (қазіргі табыстың 90%-ы). Екінші — энергия өндіру және сақтау бизнесі: тұрғын үйлерге арналған Powerwall және коммерциялық/өндірістік нысандарға арналған Megapack аккумуляторлары (10% табыс). Ал үшінші бағыт әзірге табыс әкелмейді: роботакси, автономды жүргізу технологиясын лицензиялау және оған жазылу, сондай-ақ адам тәрізді Optimus роботтары.
Нарықтық капитализацияның негізгі бөлігі пилотсыз жүргізу технологиясымен байланысты
Bank of America ұсынған модель бойынша, компания құнының жартысы роботакси бағытына тиесілі болса, 28%-ы — пилотсыз жүргізуге арналған бағдарламалық қамтамасыз етуге жазылымнан түсетін табысқа негізделген. Morgan Stanley моделінде бұл көрсеткіштер сәйкесінше 21% және 39%-ды құрайды. Truist Securities бұл екі бизнес бағытына 17% және 21% салмақ береді, ал роботтарға — 34%, ал автокөлік бизнесіне — небәрі 9%.
Маск 2022 жылдың мамыр айында пилотсыз жүргізу технологиясы компанияның болашағы үшін шешуші маңызға ие екенін айтқан еді: «Бұл технология — Tesla-ның өте қымбат тұратын компания бола ма, әлде мүлде құны жоқ компанияға айнала ма, соның арасындағы нақты айырмашылық». Оның пікірінше, ұзақ мерзімді перспективада роботтар компанияға $10 трлн табыс әкелуі мүмкін. Биыл Tesla өз зауыттарында пайдалану үшін мыңдаған робот өндіруі мүмкін, ал Масктың болжауынша, онжылдықтың соңына қарай компания жылына миллиондаған робот шығара алады. Осы технологиялардың арқасында Tesla болашақта әлемдегі ең қымбат компанияға айналуы мүмкін деген үмітте кәсіпкер.
Электромобиль нарығындағы құлдырау
Алайда қазір Масктың негізгі бизнесінің электромобильдері тежеп тұр. Өткен жылы Tesla көлік сатылымы алғаш рет төмендеді: 1% азайып, 1,79 млн болды. Ал 2023 жылы Маск инвесторларға Tesla жақын болашақта өндірісті жыл сайын 50%-ға арттыра алады деп сендірген болатын. Алайда 2023 жыл шарықтау шегі болды: сол жылы сатылым 1,81 млн жетіп, 38%-ға артқан.
Биылғы жыл, шамасы, әлдеқайда әлсіз болмақ. Бірінші тоқсанда жаһандық сатылым 13%-ға төмендеді, әрі бұл тенденция одан әрі нашарлап келеді. Әсіресе Еуропада жағдай қиын, себебі Масктың оңшыл идеология мен популистерге қолдау көрсетуі бұл өңірде теріс қабылданды. Сәуірде Швецияда жаңа Tesla көліктерін тіркеу саны 81%, Нидерландта — 74%, Данияда — 67%, Ұлыбританияда — 62%, ал Францияда — 59% құлдырады. Сарапшылардың бағалауынша, екінші тоқсанда Tesla небәрі 350 мың көлік сату мүмкін, бұл өткен жылмен салыстырғанда 20%-дан аса төмен, деп жазады The Motley Fool инвестициялық бюллетені.
Сонымен қатар Еуропада электромобильдер сатылымы сәуірде жалпы алғанда 28%-ға өскен, ал Tesla-ның басты бәсекелесі — Қытайдың BYD компаниясы бұл көрсеткішті 359%-ға арттырған. BYD қолжетімді бағамен танымал, мысалы, Қытайда $10 мың тұратын Seagull моделі бар. Ал Tesla-да мұндай арзан көліктер мүлде жоқ — компания соңғы жылдары түбегейлі жаңа модельдер шығарған жоқ.
Cox Automotive компаниясының сала сараптамасы бойынша директоры Стефани Вальдес-Стрейти өткен жылы мәлімдегендей, Tesla сатылымының 95%-ын тек екі-ақ модель қамтамасыз етіп отыр. Оның айтуынша, бәсекелестер Tesla ұсына алмайтын сегменттерді белсенді жаулап жатыр.
Энергетикалық перспектива
Алайда ұзақмерзімді перспективада Tesla да бастапқы бағытынан шығып, өзге ірі технологиялық компаниялар секілді бағаланатын болады, деп сол кезде Morgan Stanley сарапшысы Адам Джонас айтқан еді: «Tesla үшін автокөлік — бұл Nvidia үшін видеойынмен байланысты чип немесе Amazon үшін кітап сату секілді ғана дүние».
Адам Джонасқа әсіресе Tesla-ның энергетикалық бизнесі ұнайды. 2024 жылғы маусымда ол компания акцияларының мақсатты бағасын $310 деп белгілеп, оның ішінде Tesla Energy үлесін $36 деп бағалаған. Қазан айында ол бұл бағалауды $50-ге дейін көтерді, бұл сол кезде энергетикалық бөлімшенің нарықтық капитализациясын $183 млрд шамасында көрсетті. Сарапшының пікірінше, ЖИ дамуына байланысты алдағы ондаған жыл бойы көптеген деректер орталығына электр энергиясы қажет болады, ал осы тұста Tesla өзінің аккумуляторлары мен өндіруші зауыттарымен алдыңғы қатардан табылады.
Масктың өзі де Tesla Energy бөлімшесінің компания ішіндегі ең жоғары пайда маржасына ие екенін атап өткен. 2024 жылы бұл бөлімше 31,4 ГВт/сағ энергия сақтау қуатын орнатты — бұл өткен жылмен салыстырғанда 114% көп, ал төртінші тоқсандағы өсім 244%-ды құрады. Сол кезеңде бөлімшенің табысы тиісінше 67% және 113% артты.
Адам Джонастың дерегінше, 2030 жылға қарай АҚШ-тағы дата-орталықтар 150 млн электромобиль тұтынатын көлеммен бірдей электр энергиясын қажет етеді. Ал 2023 пен 2027 жылдар аралығындағы тұтыну өсімі АҚШ жолдарында қосымша 59 млн электромобиль пайда болғанмен бірдей болады, бұл қазіргі айналымдағы көліктердің жалпы санына қарағанда 21% көп.
Мамырдың соңында Адам Джонас Tesla акцияларына «Нарықтан жоғары» деген рейтингті растады және мақсатты бағасын $410 деп көрсетті. Ол бұл шешімді Масктың компанияны басқаруға қайта белсенді араласуымен, BYD-пен бәсекенің күшеюімен және гуманоид-роботтар бағытының алға жылжуымен түсіндірді. Оның пікірінше, Tesla тек жасанды интеллектіні энергиямен қамтамасыз етуде ғана емес, оны түрлі технологияларға енгізуде де көшбасшы бола алады.
Алайда Маск пен Трамп арасындағы кейінгі жанжалды сарапшы болжай алмаған.
Қауіпсіз емес роботакси
12 маусымда Tesla Техас штатының Остин қаласында роботаксиді пайдалануға беруді жоспарлап отыр. Алайда бұл қызметтің кең таралуына қоғамдық жолдардағы қауіпсіздікті реттейтін штат билігі тосқауыл болуы мүмкін.
Мысалы, Техаста пилотсыз көліктерге қойылатын шектеулер аз, ал Alphabet компаниясына тиесілі Waymo таксилері қаптап кеткен Калифорнияда Масктың көліктеріне жол ашу қиынырақ болады.
Себебі — технологиядағы айырмашылықтар. Tesla көліктеріндегі автономды жүргізу модулінде тек 8 камера бар. Ал Waymo жүйесінде 14 камера, 6 радар және 4 лидар бар — лидарлар лазерлік импульс арқылы кедергілерге дейінгі арақашықтықты анықтайды.
Сондықтан Tesla камералары, мысалы, қарсы күн сәулесі әсерінен кедергіні көрмей қалуы мүмкін. 2023 жылдың қарашасында дәл осындай жағдай болып, толық автономды режимдегі көлік жылдамдығын төмендетпей, әйел адамды қағып, қайтыс болуына себеп болды (бұл оқиғаны АҚШ-тың Ұлттық жол қауіпсіздігі басқармасы тексеріп жатыр).
Камералардың басты артықшылығы — бағасы. Bloomberg NEF мәліметі бойынша, Tesla Model 3 көлігіндегі сенсорлар жиынтығы $400 тұрады, ал Waymo пайдаланатын Jaguar I-Pace көлігіндегі сенсорлар жиынтығы $9,300 тұрады.
FSD технологиясын жүргізушісіз пайдалануға әлі рұқсат берілмеген. The Motley Fool порталы Масктың өзі бұл бизнесті 2026 жылдың екінші жартысына дейін ауқымдауға болатынына сенбейтінін жазады. Салыстырмалы түрде, Waymo аптасына 250 мыңнан астам ақылы автономды сапар жасайды (Лос-Анджелес, Сан-Франциско, Финикс, Остин). Компания Uber-пен серіктес, ал Uber көліктері айына 170 млн адамды тасымалдайды. Motley Fool былай жазады: «Tesla-ға мұндай деңгейге жету үшін бірнеше жыл қажет болуы мүмкін, әсіресе желіні нөлден бастап құратын болса».
Роботакси бизнесінің перспективасына берілетін бағалау — қарама-қайшы.
Tesla акционері Ark Investment Management компаниясының сарапшылары 2029 жылға қарай Tesla акцияларының бағасы $2,600-ге жетеді деп есептейді, ал компания құнының 88%-ын роботакси бизнесі құрайды. Сол кезде Tesla бұл бизнеске арналған миллиондаған көлік шығара алады, ал оның жылдық табысы $760 млрд-қа жетуі мүмкін (бұл қазіргі табыс бойынша әлем көшбасшысы Walmart-тан да көп).
Ал басқа сарапшылар мүлде келіспейді. Stanphyl Capital Partners инвестициялық басқарушысы Марк Спигел мен GLJ Research бас директоры Гордон Джонсон Tesla-ның тәсілі «қауіпсіз емес, радар мен лидарсыз ешқашан қауіпсіз болмайды» дейді. Спигел Tesla акцияларына қарсы ставка жасауда. Джонсонның айтуынша, қытайлық BYD компаниясы 2024 жылдың ақпанында Tesla Қытайда $8,000-ға ұсынатын FSD-ге ұқсас жүргізушіге көмек көрсету технологиясын өз клиенттеріне тегін ұсынатынын мәлімдеді.
«BYD сізге мынаны айтып тұр: пилотсыз басқарудың ешқандай құны жоқ. Ол соншалықты түкке тұрмайды, біз оны тегін береміз», — дейді Джонсон.
Билік ақшадан үстем
Енді Tesla бизнесіне экономикалық факторлардан басқа саяси да әсер етуі мүмкін. Трамптың бюджеттік заң жобасына сәйкес, кейбір Tesla және басқа электромобильдерге арналған $7,5 мыңға дейінгі салықтық жеңілдік 2025 жылдың соңына дейін жойылады – бұл Джо Байден әкімшілігінің жоспарлаған мерзімнен жеті жыл ерте. JPMorgan сарапшыларының есептеуінше, бұл компанияны жыл сайын шамамен $1,2 млрд пайдадан айырады.
Сенат мақұлдаған басқа бір заң жобасы Калифорниядағы электромобиль секторының қолдауына бағытталған шараларды тоқтатады, бұл Tesla-ға көмірқышқыл газ шығарындылары квоталарын сату арқылы жыл сайынғы шамамен $2 млрд-тан айырылуға әкелуі мүмкін.
Осы шаралардың нәтижесінде JPMorgan болжамынша, компания биыл алатын салығы мен пайыз төлемдерін есептемегендегі $6 млрд пайданың жартысынан айырылады.
Бірақ бұл бәрі емес. Бюджеттік заң жобасы таза электр энергиясын өндірушілерге арналған салық жеңілдіктерінен жедел бас тартуды да қарастырып отыр, бұл Tesla Energy-ге ауыр тиеді. Tesla Energy: «Электр энергиясына арналған салықтық жеңілдіктердің шұғыл тоқтатылуы Американың энергетикалық тәуелсіздігіне және энергетикалық жүйеміздің сенімділігіне қауіп төндіреді», — деді.
Соңында, Трамп Маск пен оның компанияларына қарсы нақты іс-әрекетке көшуі мүмкін.
«Саясат пен үлкен қаржы әлемінде билік әрқашан ақшадан үстем болмақ», — деп жазды Fuller Treacy Money инвестициялық бюллетенінің бас редакторы Йон Триси Маск пен президент арасындағы жанжалдан кейін.
Мұндай мысалдар тарихта көп. Мысалы, Alibaba негізін қалаушы Джек Ма қытайлық реттеушілерге сөз айтқаннан кейін өз компанияларынан жабылып, құпия түрде жоғалып кеткен еді.
Триси жазғандай: «Маскқа енді өздігімен әрекет етудің орнына тыныш қалуы тиіс. Егер ол бюджеттік заң жобамен күресті жеке крест жорығына айналдырса, оның бизнесі зардап шегеді».
