Доллар әлемдегі басты резервтік валюта мәртебесін шынымен де жоғалта ма?

Соңғы бірнеше айда қаржы саласындағы БАҚ-та доллардың әлемдегі басты резервтік валюта ретіндегі орнының әлсірегені туралы көп жаңалықтар пайда болуда. Мысалы, The Wall Street Journal газеті «Алтын – доллардың резервтік мәртебесіне нағыз бәсекелес», деп жазды. Bloomberg агенттігі «Аргентинада инвесторлар алтынды доллардың баламасы ретінде жиі пайдаланып жатыр», деп хабарлайды. Reuters басылымы «Доллардың тәжінен сырғып кетуі жылдам» деген тақырыппен мақала жариялады.

Ал шын мәнінде, доллар жүйесінің құлауы туралы айтуға бола ма? Әрбір үрдісті мұқият қарастырайық.

«Әлсіз» доллар: болашаққа көзқарас

2025 жылдың басынан бастап доллар индексі (DXY) алты негізгі валютаға қатысты – евро, жапон иенасы, швейцар франкі, британдық фунт стерлинг, швед кронасы және канадалық доллар – шамамен 10%-ға төмендеді, 110 тармақтан 98-99 тармаққа дейін төмендеді.

Алайда, 1990 жылдан бастап кеңірек тарихи перспективаға қарасақ, сурет түбегейлі өзгереді. 2025 жыл басында (индекс 2025 жылдың 2 қаңтарында 108,5 тармақтан басталды) 110 тармақтың деңгейі америкалық валюта үшін салыстырмалы түрде жоғары деңгей болды. Қазіргі төмендеу оны қалыпты мәндерге оралу ретінде қарастырылуы мүмкін.

Тым күшті доллар АҚШ экономикасына қиындықтар туғызады: ол экспорттаушыларға зиян келтіреді, себебі америкалық тауарлар әлемдік нарықтарда бәсекеге қабілетсіз болып қалады, бұл АҚШ-тың сауда дефицитін ұлғайтады.

«2025 жылдың маусым айының ортасында болған оқиғалар геосаяси тәуекелдер күрт өскен кезеңдерде әлемдік сұраныстың әлі де болса доллар мен АҚШ қазынашылық облигацияларына қарай ауысатынын дәлелдеді. Израиль мен Иран арасындағы қақтығыс кезінде доллар индексі 0,4%-ға өсті, ал «классикалық» қорғаныс активтері — жапон иенасы мен швейцар франкі де күшейді», деп атап өтті Freedom Finance Global сараптамалық департаментінің директоры Вадим Меркулов.

Алтынға жаппай қызығушылық: кім және не үшін сатып алуда?

2024 жылы орталық банктер рекордтық мөлшерде — 1000 тоннадан астам алтын сатып алды. Бұл алтынның рекордтық бағасы және оның әлемдік резервтердегі үлесін 20%-ға дейін арттырды.

World Gold Council-дың мәліметтері бойынша соңғы бес жылда қай елдердің орталық банктері алтын сатып алу бойынша көшбасшы болды. Соңғы жылдары ең белсенді сатып алушылар Ресей мен Қытай болды — бұл елдер долларлық жүйеге тәуелділікті геосаяси себептермен азайтуға тырысты.

Ең үлкен алтын қорлары батыс елдерінде орналасқан. АҚШ бірінші орында. Германия, Италия, Франция да топ-5 елдеріне кіреді.

Еуропалық орталық банк 2025 жылғы маусымдағы есепте «санкциялар мен негізгі валюталардың рөлінің әлсіреуі туралы алаңдаушылықты дамушы елдердің кейбір орталық банктері білдірді. Әрбір төртінші орталық банк алтынға инвестициялық позициясын анықтауда санкциялардан немесе халықаралық валюталық жүйеде өзгерістер күткенін айтты», деп жазды.

Басқаша айтқанда, орталық банктердің арасында алтынға сұраныстың артуы доллардың экономикалық әлсіздіктерімен емес, ықтимал тәуекелдерден сақтану әрекеттерімен байланысты.

Валюталық резервтер: доллар әлі де бәсекеге қабілетті

Халықаралық валюта қорының (МВФ) ресми валюталық резервтер құрамына қатысты деректері әлемдегі орталық банктердің нақты таңдауын көрсетеді.

Доллар үлесі валюталық резервтерде төмендесе де — 1999 жылдың соңында шамамен 75%-дан 2024 жылдың соңында 58%-ға дейін азайды — америкалық валюта әлі де басым. Бірақ оның үлесі өте баяу төмендеуде. Екінші орында — евро, оның үлесі шамамен 20%. Қалған 22%-ды әлемдегі басқа валюталар бөліседі.

Жаңа валюталардың эволюциясын қызықтап қарауға болады. 2000 жылға дейін оларда негізінен жапон иенасы мен британдық фунт үстем болды. 2012 жылдан бастап канадалық және австралиялық долларлардың үлестері байқала бастады. Қытай юанінің үлесі 2020 жылға дейін өскеннен кейін, 2,5%-ға тұрақталды.

«АҚШ-тың жоғары өтімді мемлекеттік облигацияларының әлемдік көлеміндегі үлесі 40%-дан асады. Басқа ешбір юрисдикция осындай өтімділік теңізін қамтамасыз ете алмайды. Бұл доллардың резервтік валюта ретіндегі мәртебесінен ұзақ уақыт бойы кетпеуінің негізгі себебі», деп түсіндіреді Меркулов.

Статистикалық тұрғыдан барлық бұл үрдістер мен валюталардың резервтердегі үлестеріндегі өзгерістер «ақ шу» деңгейінде екенін қосады Arbat Capital директоры Александр Орлов: доллар мен евро активтерде, операцияларда және кредиттік ресурстарда екі үштен бірін немесе үштен төртін алады.

Оның айтуынша зерттеулер көрсеткендей, валюта-талпынушының «басты» әлемдік валюта рөліне шығуы үшін оның «жалпы» үлесі саудалық есеп айырысуларында, резервтерде және басқа салаларда 20-25% болуы керек.

Доллар мәртебесіне қауіп төндіретін факторлар

Долларға қауіп төндіретін негізгі факторлар «доллардың өзінде» деп есептейді Орлов.

«2008 жыл доллардың эмиссиясы бойынша шектеулер жоқ екенін көрсетті, содан кейін долларды сыртқы саясат құралына айналдырғанымызды көрдік, Ресейге қарсы санкциялар енгізілгеннен кейін, АҚШ Қытаймен сауда соғыстарын бастады. 5-10 жыл ішінде доллар өзінің жетекші орнын жоғалтуы мүмкін, бірақ бұл тек әлемдік сауданың толық дағдарысы, АҚШ пен Қытай арасындағы агрессивті сауда соғысы және Қытайдың «еркін нарық» көшбасшысына айналуға дайын болуы жағдайында», дейді ол.

Меркулов өз бағалауларында сақтық танытады: «Валюталарды әртараптандыруға бағытталған баяу өзгерістерді 10-15 жыл ішінде күтуге болады, бірақ қазір лайықты баламалар жоқ».

Орлов әртүрлі аймақтар мен валюталардан қорғаныс активтерін көбірек ұстауды ұсынады — алтын мен басқа да қымбат металдарда, Германия мен Қытайдың мемлекеттік облигацияларында (жергілікті валюталарда), сондай-ақ ұлттық валютадағы нақты активтерде.

Алайда, оның айтуынша доллардан толық бас тартуға әлі ерте — доллармен де табыс табуға және капиталды сақтауға болады. «Қор нарығында және өмірде қаржылық рычагты (өз қаражаты мен қарыз капиталының арақатынасын) азайтып, сауданы белсендірек жүргізу керек», деді ол.

Меркулов геосаяси тәуекелдер күшейген кезде алтынға үлесті 12%-ға дейін арттыруды ұсынады, ал ФРЖ мөлшерлемелері қалыпқа келгенде — үлесті 2-5%-ға дейін қысқартуды ұсынады.

АҚШ нарығы әлі де керемет инвестиция орны болып қала береді, оның ішінде S&P 500 технологиялық секторы ерекше атап қтуге болады. «2-5 жылдық уақытта технологиялар, қаржы, индустриялық секторлар мен ЖКХ бағытына назар аударатын әртараптандырылған портфель жақсы шешім болып көрінеді. Әрине, сапалы баланстары бар компанияларды таңдау керек», — дейді ол.

Халықаралық нарықтар да инвесторларды тарта алады. Латын Америкасында Меркулов 1 жылға Бразилияны, Еуропада — Италия мен Германияны, Азияда — Жапонияны атап өтеді. Халықаралық нарықтарға инвестиция салуды ол елдерге арналған биржалық қорлар арқылы ұсынады.