Ереже көп, қаржы аз: Еуропаны «жасампаз қирату» қалай алға бастырады
10 желтоқсанда 2025 жылғы Нобель сыйлықтарын тапсыру рәсімі өтті. Экономика бойынша лауреат атанған – Коллеж де Франс пен LSE профессоры Филипп Агьон. Ол Браун университетінің өкілі Питер Хоуиттпен бірге «жасампаз қирату арқылы орнықты өсім теориясы үшін» марапатталды. Project Syndicate басылымына арналған мақаласында Агьон бұл идеяның бүгінгі Еуропа үшін неліктен ерекше маңызды екенін түсіндіреді.
Еуропадағы төтенше жағдай: жасампаз қиратудан бас тарту нені қауіпке тігеді?
Еуропада экономикалық өсімнің бәсең болашағы туралы пікірталас кемінде ғасыр басынан бері жүріп келеді, бірақ 2020-жылдары бұл тақырып қайтадан өзекті бола түсті. Мұның себебі тек Ресейдің Украинаға басып кіруі ғана емес: бұл оқиға энергия тасымалдаушыларын импорттауға тәуелділіктің қаншалық қауіпті екенін көрсетті. Бұған қоса, АҚШ-та әкімшіліктің ауысуы еуропалықтарды болашақта өздерінің әл-ауқатын, қауіпсіздігін және егемендігін қалай қамтамасыз ететіні туралы ойландырды. Ал Америка мен Қытай жасанды интеллект жарысында алға шығып кеткен жағдайда – көптеген сарапшы оны интернет сияқты әмбебап технологиялық платформа деп санайды. Бұл Еуропадағы серпінсіздік іс жүзінде төтенше жағдаймен тең.
Мәселе тек Еуроодақтың жан басына шаққандағы табыс деңгейі бойынша АҚШ-тан қалып қоюында емес. Еуропа технологиялық тұрғыдан да баяғыдан артта: цифрлық платформалар экономикасында, ЖИ әзірлемелерінде, жаңа ғарыш жарысында және XXI ғасырда бәсекеге қабілеттілік пен қауіпсіздік үшін маңызды болатын өзге салаларда әлем мойындаған көшбасшы компаниялары тым аз.
Еуропа өзге елдерде жасалатын озық технологияларға қатты тәуелді және стратегиялық мақсаттары мен болашақ міндеттемелерін қаржыландыруға қажет экономикалық өсімді қамтамасыз ете алмай отыр. Ол жасампаз қиратудың маңызын айқын дәлелдейтін классикалық мысалға айналды. Егер осы үдерістен бас тартсаңыз, экономикалық өсім перспективаларының біртіндеп әлсіреуі — қиындықтардың тек басы ғана болады.
Сауда және реттеуші күш ретіндегі жетістіктеріне қарамастан, АҚШ, Қытай және басқа елдердегідей қарқын мен ауқымда инновация жасай алмаса, Еуропа бәрібір осал күйде қалады. ЖИ кең ауқымды қызметтерді атқарып, дәстүрлі өндірістік функцияларды орындаумен қатар жаңа білім мен идеялар өндіруге де қабілетті. Сондықтан ол экономикалық өсімді қамтамасыз ететін жасампаз қиратудың екі есе қуатты қозғалтқышына айналуы мүмкін.
Еуропа үшін міндет: «орта деңгей» тұзағына түспеу
Экономика технологиялық шепке жақындаған сайын озық инновациялардың маңызы арта береді. Алайда зерттеу мен әзірлемеге (R&D) инвестицияны көбейту серпінді технологиялар жасау үшін қажет шарт болғанымен, жалғыз өзі жеткіліксіз. ЕОБ-тың бұрынғы президенті әрі Италияның бұрынғы премьер-министрі Марио Драги «Еуропаның бәсекеге қабілеттілігінің болашағы» баяндамасында атап өткендей, құрлық үш негізгі бағытта елеулі ілгерілемесе, технология дамуының орта деңгейінде тұрып қалуы мүмкін:
— тауарлар мен қызметтердің толық интеграцияланған нарығын қалыптастыруға кедергі келтіретін барлық тосқауылдарды жою;
— компанияларды ұзақмерзімді тәуекелге баруға ынталандыратын жеткілікті қаржылық экожүйе құру (венчурлік капиталдан бастап институционал инвесторларға дейін — зейнетақы және инвестициялық қорлар);
— негізгі салаларда инновация мен бәсекені қолдайтын өнеркәсіптік саясат жүргізу: энергияға көшу, қорғаныс және ғарыш (оның ішінде ЖИ), сондай-ақ биотехнологиялар.
Еуропа антимонополиялық саясатты алға тартып, өнеркәсіптік саясатты іске асырудан ғана қашпайды; ол өз нарығындағы бар компаниялар арасындағы бәсекеге көбірек мән береді де, жаңа ойыншыларды тартуға және АҚШ пен Қытайдан басталатын сыртқы бәсекеге жеткілікті көңіл бөлмейді.
Нарыққа әлемнің басқа елдерінен келетін жаңа инновациялық фирмалардың кіруі — Еуропаға экономикалық өсімді жеделдету үшін қажет жасампаз қиратудың өзегі. 2000-жылдардың басында ЭЫДҰ-ның (OECD) зерттеушілері Джузеппе Николетти мен Стефано Скарпетта АҚШ-та өнімділіктің өсуі негізінен ескі, тиімсіз компаниялардың орнын жаңа, инновациялық компаниялар басуы арқылы іске асқанын, ал Еуропада өнімділік өсімі көбіне бұрыннан бар фирмалардың ішінде болғанын көрсетті. Еуропаның бүгінгі көптеген мәселесін осы базалық айырмашылықпен түсіндіруге болады.
Жалпы алғанда, Еуропа өзін «реттеудің алыбы әрі бюджет жағынан ергежейліге» айналдырған экономикалық доктринасын жаңартуы тиіс. Ең алдымен, Маастрихт шарты белгілеген бюджет тапшылығы шегін сақтай отырып, билік экономикалық өсімді ынталандыратын инвестицияларды ағымдағы мемлекеттік шығыстар бағдарламаларымен (зейнетақы, жәрдемақы және т.б.) бірдей есепке алмауы керек. Бұдан бөлек, бәсекені және инновацияны күшейтуге бағытталған ақылға қонымды өнеркәсіптік саясат шараларын жүзеге асыруға мүмкіндік бергені жөн. Соңында, елдер өз мемлекеттік шығыстарын басқаруда тәртіп көрсеткен жағдайда, жаңа технологиялық революцияларға инвестиция салу үшін ортақ қарыз алуға рұқсат етілуі тиіс.
Еуропада жасампаз қиратуды және серпінді инновацияларды ілгерілету қосымша шараларды қажет етеді: олар жұмысшыларға артта қалған секторлардан озық салаларға ауысуға көмектесіп, құрылымдық реформалардың қысқа мерзімді шығындарын өтей алуы керек. Сол себепті мен Данияның flexicurity моделін қолдаймын: мемлекет жұмыстан босатылған қызметкерлерге қайта даярлаудан өтіп, жаңа жұмыс тапқанға дейін жалақысын төлейді. ЖИ негізіндегі өнеркәсіптік революция да бұдан кем талап қоймайды.
Жасампаз қиратудың экономикалық даму үшін шешуші мәнін алғаш терең түсінгендердің бірі — еуропалық Йозеф Шумпетер. Бүгін еуропалықтар алдағы жылдар мен онжылдықтарда өркендеуді қаласа, бұл үдерісті тек қолдап қана қоймай, оны инклюзивті әрі әлеуметтік тұрғыдан қабылдауға болатын деңгейде жүргізуі керек.
Project Syndicate, 2025.
