«Гравитация жоқ»: ресейлік тамыры бар стартаптарға шетелде кедергі бар ма?
Ресейлік тамыры бар стартаптар үшін Украинадағы әскери әрекеттер басталғаннан кейінгі алғашқы екі жыл сәтсіз болды. Қазір шиеленістің шарықтау шегі артта қалғанымен, олар жаңа даму стратегиясын таңдауға мәжбүр. Ресейлік негізін қалаушыларға тиесілі жобалар үшін венчурлық нарық қалай өзгерді?
2025 жылдың перспективасы
Dsight венчурлық нарығының деректер базасының бағалауынша 2025 жылдың қаңтар-маусым айларында ресейлік негізін қалаушылары бар жобалар шетелде $1,1 млрд венчурлық капитал тартты, ал өткен жылы бұл көрсеткіш $3,3 млрд болды. Биыл Oninvest сұхбаттастырған сарапшылар осыған ұқсас көлемді немесе тіпті шамалы өсімді күтуде. Бұл — венчурлық нарықта Ресеймен байланысты «улы» деп санаған екі қиын жылдан кейінгі елеулі нәтиже.
Dsight ресейлік тамыры бар стартаптарға негізін қалаушылары Ресейде немесе КСРО аумағында дүниеге келген немесе бір кездері осы мемлекеттердің азаматы болған жобаларды жатқызады.
2024 жылы мұндай стартаптар 46 инвестициялық раунд өткізді. 2025 жылдың қаңтар-тамыз аралығында — 34 раундты жапты. Биыл мәмілелер саны азаяды, бірақ «орташа чек» өткен жылмен салыстырғанда өседі, дейді Dsight негізін қалаушы Арсений Даббах. Yellow Rocks қорының басқарушысы, венчурлық инвестор Сергей Богданов 2025 жылы тартылған капитал көлемі шамалы өсім көрсетеді деп есептейді.
Топ-5 ресейлік тамыры бар стартаптар
Infogram
2025 жылы да, өткен жылғыдай, жиналған қаражаттың негізгі бөлігін жасанды жады саласындағы стартаптар құрайды. «Негізгі капитал қазір ең ірі AI-компанияларға бағытталады, қалғандарына аз тиеді», — дейді Даббах.
Бұл — әлемдік тренд. CB Insights бизнес-аналитика платформасының деректері бойынша, AI-мен байланысты компаниялар венчурлық нарықтың барған сайын үлкен бөлігін иеленуде: 2022 жылдан 2024 жылға дейін олардың тартылған капиталдағы үлесі 14%-дан 37%-ға дейін, ал мәмілелердегі үлесі 10%-дан 17%-ға дейін өсті. 2024 жылғы AI-жобалары бойынша ТОП-5 раунд көпмиллиардты болды. Мысалы, Databricks AI-талдау платформасы инвесторлардан $10 млрд тартып, $62 млрд бағаланды.
Жарылыстан құлдырауға дейін: 2022–2023 жылдары не болды
2022 жылы Украинадағы соғыс басталып, санкциялар енгізілгеннен кейін Ресейдің венчурлық нарығы құлады. Pulsar VC, AngelsDeck және басқа ірі венчурлық қорлар елден кетті немесе жұмысын тоқтатты. Dsight бағалауынша ресейлік негізін қалаушылардың стартаптарына салынған инвестициялар Ресейде де, шетелде де 68%-ға төмендеп, $819 млн-ға жетті. Ал Ресейден кеткен Miro стартапының ірі раундын есептемегенде, құлдырау 83%-ды құрады. Мәмілелер саны екі еседен артық қысқарып, 311-ден 137-ге түсті. Орташа мәміле көлемі 2,8 есе азайып, $3 млн болды.
Салыстыру үшін: 2021 жыл ресейлік жобалар үшін «серпіліс» жылы болды. Инвестициялар көлемі жылдық мәнде 3,5 есеге артып, $2,4 млрд болды. Шетелдік инвесторлар өз үлесін 6,5 еседен астам көбейтіп, $645 млн-ға жеткізді (оның үштен екісі TradingView, Acronis және Accel Club мәмілелеріне тиесілі болды).
2023 жылы жағдай біршама түзелді, бірақ түбегейлі емес. Ресейлік жобалар ел ішінде 175 раунд өткізді. Бірақ 2021 жылғы шыңмен салыстырғанда 30 есе аз қаражат тартып, небәрі $84 млн жинай алды. Бұл орташа чектің шамамен $480 мыңға дейін күрт қысқаруымен байланысты болды.
LETA Capital серіктесі Сергей Топоровтың айтуынша, тіпті сәтті жылдары да Батыс ойыншылары Ресейде аса белсенді болмаған, сондықтан көптеген жобалар өтімділік іздеп, шетелдік нарықтарға шығуға тырысқан.
2022–2023 жылдары ресейлік стартаптар таңдау алдында қалды: бизнесін тек Ресейде дамыту немесе елден тыс жерде ғана жалғастыру. Арсений Даббахтың бағалауынша, Ресей кем дегенде мың стартаптан айырылды. «Елден жеткілікті жетілген командалар, сериялық фаундерлер мен инвестиция тартқандар кетті. Және кетіп қалғандар тек стартаптар емес, ресейлік қорлардың басым бөлігі де болды», — дейді ол.
МТС венчурлық қорының бұрынғы басшысы, қазір AI-стартапер Ислам Мидовтың айтуынша, Ресей ішінде классикалық венчур қалмады. «Елеулі раунд тарта алатын жаңа компаниялар жоқ. Көптеген фаундерлер енді венчур емес, көбірек «дивидендтік» бизнес құруда», — дейді ол.
Екі ерекшелік
2022 жылдан кейін венчурлық нарықты шын мәнінде таңғалдырған ресейлік тамыры бар екі стартап бар.
Біріншісі — Илья Суцкевердің AI-стартапы Safe Superintelligence, екіншісі — Екатеринбургтен шыққан Никита Шамгунов негізін қалаған Neon деректер базасымен жұмыс істеуге арналған бұлтты платформа.
Суцкевер мен Шамгуновтың стартаптары — фаундерлердің Ресеймен байланысы ресми түрде ғана болған, дамуына әсер етпеген мысалдар. Горькийде (қазіргі Нижний Новгород) дүниеге келген Суцкевер Ресей азаматы болмаған, бала кезінде Израильге эмиграция жасап, жастық шағын Канадада өткізді, ал Safe Superintelligence-ке дейін Google мен Open AI-де жұмыс істеді. Компания құрылған сәттен бері оған $3 млрд инвестиция құйылды, оның $2 млрд-ы — 2025 жылы.
Шамгуновтың жолы — «глобалды орыс» классикасы: Ресейдің үздік IT университеті ИТМО, отанында мансаптың басталуы және 2005 жылы Microsoft-тан ұсыныс. Кейін $2 млн жалақыдан бас тартып, Facebook-ке бармай, өз бизнесін бастау және алғашқы «жалғызмүйізді» — SingleStore деректер базасын басқару жүйесін құру. Стартап 2022 жылы Goldman Sachs Asset Management жетекшілік еткен раундта «единорог» мәртебесін алды.
Шамгуновтың екінші жобасы Neon — АҚШ-тың ірі акселераторы Y Combinator-дан өтті, барлығы $129,6 млн инвестиция тартты. 2025 жылы Databricks бұл жобаны $1 млрд-қа сатып алуға келісті.
Жалпы практика
Көптеген ресейлік фаундерлер Украинадағы соғыс басталғаннан кейін Ресеймен байланысын азайтуға тырысты.
Мысал: финтех-стартап Plata, 2022 жылы «Тинькофф» банкінен шыққан топ-менеджерлер құрған. Жоба Мексикада жасалды — ресейліктер визасыз бара алатын әрі жұмыс құжаттарын рәсімдей алатын ыңғайлы юрисдикция.
Plata нео-банк құрып жатыр, негізгі өнімі — кредиттік карталар. Бұл «Тинькофф»-тің Ресейдегі бастапқы үлгісіне ұқсайды. Стартапты бұрынғы топ-менеджерлер Нери Толлардо, Данил Анисимов және Александр Бро басқарады. Олег Тиньковтың айтуынша Plata-да «бірнеше менеджерден басқа ешкімде ресейлік паспорт жоқ». Тиньков пен Калви топ-менеджерлермен және сыртқы инвесторлармен бірге стартапқа $300 млн құйды. 2025 жылдың басында Plata $160 млн тартып, $1,5 млрд бағаланды және «единорогқа» айналды.
Банк венчурлық нарықтан кетуді жоспарламайды, алдағы уақытта компанияның 1,5% акциясын сатып, $3,3 млрд бағалауға дейін өсуге ниетті. Тиньков пен Калви 2025 жылы берген сұхбатында екі жыл ішінде стартаптың $10 млрд бағамен IPO-ға шығуын күтетіндерін айтты.
Тағы бір мысал — Miro жобалармен онлайн-әріптестік сервисі. Пермь қаласынан шыққан Андрей Хусид пен Олег Шардин құрған бұл жоба пандемия кезінде 600% өсіп, 2024 жылы 80 млн қолданушыға жетті. Компания АҚШ пен ЕО-ға жақын кеңселер ашты, ал 2022 жылы Ресейдегі кеңсесін жауып, $400 млн инвестиция тартты.
inDrive — Якутияда құрылған такси және жүк тасымалы сервисі. «ВКонтакте»-дегі шағын пабликтен басталған жоба бүгінде $1,23 млрд бағаланып отыр. 2023 жылы АҚШ нарығына шықты, Uber мен Lyft-пен бәсекеге түсті. 2022 жылы командасын Қазақстан, Кипр және басқа елдерге көшірді, 2023 жылы Ресейде жұмысын тоқтатты. Қазір Латын Америкасына, Оңтүстік-Шығыс Азияға, Африка мен ТМД-ға назар аударуда.
InDrive екі жыл қатарынан General Catalyst қорынан $150 млн инвестиция тартты. Соңғы раунд — 2024 жылы өтті.
Бұдан әрі не болады?
2022–2023 жылдардағыдай шиеленіс енді байқалмайды, дейді Oninvest-пен әңгімелескен сарапшылар. Immigram жағдайы сияқты оқиғалар қайталанбайды.
Бірақ бұл барлық проблемалардың артта қалғанын білдірмейді.
«Қазір жағдай жұмсақтау. Бірақ әлі де шектеулер бар: команданы Ресейде ұстай алмайсың, ақша аудару да мүмкін емес», — дейді Мидов.
2022 жылға дейін ресейлік фаундерлер бизнесін елде бастап, тез ЕО немесе АҚШ нарығына шығу мүмкіндігіне ие болды. Қазір бұл модель жойылды.
Сергей Богдановтың айтуынша халықаралық инвесторлар үшін Ресейдегі жұмыс істеп тұрған бизнес — «стоп-сигнал». Көптеген стартаптар бірден АҚШ немесе ЕО нарықтарында бастайды, ең болмаса Қазақстан, Өзбекстан, Армениядан шығып, ары қарай әлемдік нарыққа шығады.
Ислам Мидов та келіседі: «Бұрын ресейлік фаундерлерді ішкі нарық тым қатты тартатын. Ал енді бұл «гравитация» жоқ. Нақты табысқа жеткендер бірден халықаралық нарыққа бағытталғандар», — дейді ол.
Мысал ретінде ол Praktika.ai (AI арқылы шетел тілдерін онлайн оқыту) және Recraft (AI-контент генерациясы) жобаларын атайды. Екеуі де 2022 жылы құрылып, қазір Лондонда орналасқан. Praktika.ai — $35,5 млн, Recraft — $12 млн (2024), $30 млн (2025) тартты.
Мидовтың айтуынша Таяу Шығыс, Азия, Латын Америкасында ресейлік фаундерлерге кедергі жоқ, бірақ жалпы венчурлық ақша онша көп емес. Statista деректері бойынша 2025 жылы АҚШ-та $171,3 млрд, ЕО-да $22,9 млрд, ал БАӘ-де небәрі $440,5 млн тартылмақ.
Көптеген ресейлік тамыры бар стартаптар үшін Таяу Шығыс, Азия мен Латын Америкасы бизнеске бастау немесе қайта құру алаңына айналды. Бірақ олар әрі қарай әлемдік нарықтарға шығуға мәжбүр.
Бұл өңірлерде жергілікті экономикаға жақын салалар қызықты: MENA аймағында — мұнай-газ, құрылыс, логистика, жеткізу сервистері.
Мысалы, Tabby финтех-стартапы — тауарды бөліп төлеуге мүмкіндік беретін жоба. 2019 жылы бұрынғы LaModa директоры Дмитрий Баркалов пен Хосам Араб құрған. 2023 жылы IPO дайындау үшін штаб-пәтерін Эр-Риядқа көшірді.
2025 жылы Bloomberg-тің дерегінше Tabby IPO-ға дайындалу үшін HSBC, JPMorgan Chase және Morgan Stanley-ді жалдады. Компания Forbes Middle East рейтингінде №1 болды. Crunchbase деректері бойынша, жалпы $1,9 млрд инвестиция тартты, соңғы бағалануы — $3,3 млрд. Wamda бағалауынша, қазір Tabby — Таяу Шығыс пен Африкадағы ең қымбат стартап.
