Intel-дің бір бөлігі Ақ үйге өтті: АҚШ шенеуніктері неден қорқуда?
22 тамыз, жұма күні Intel ресми түрде АҚШ үкіметінің компаниядағы 9,9% үлесін иеленгенін және ең ірі акционерге айналғанын хабарлады. Мұндай шаралар әдетте тек дағдарыс кезінде, тұтас салалардың күйреу қаупі төнген жағдайда ғана жасалады. Мысалы, 2009 жылы General Motors пен Chrysler акцияларын Обама әкімшілігі сатып алып, 1,9 млн жұмыс орнын құтқарып қалған еді.
Intel-де бүгінде 96 мың қызметкер бар, ал жылдың соңына қарай бұл сан 75 мыңға дейін қысқарады — бұл айтарлықтай төмендеу, бірақ ұлттық апат емес. Иә, компьютерлік алып соңғы уақытта ірі шығындарға батты, бірақ ол әлдеқашан Softbank-тен $2 млрд тартып үлгерді және басқа инвесторларды да іздеуде. Шын мәнінде, мәселе басқада. Intel — заманауи чиптерді өндіре алатын жалғыз америкалық компания, ал бұл өндірісті үкімет ешқашан жоғалтқысы келмейді.
Өнімсіз зауыт
Мәселенің мәнін түсіну үшін 30 жылдан астам уақыт бұрынғы Тайваньға оралайық. 1987 жылы қытай текті америкалық инженер Моррис Чан Taiwan Semiconductor Manufacturing Company (TSMC)-ді құрды. Ол кезде Чан 56 жаста еді, артында Texas Instruments-тағы 25 жылдық тәжірибесі болды. Ол қарапайым инженерден бастап компанияның аға вице-президентіне дейін көтерілген, бірақ CEO лауазымына жете алмады.
Тайвань үкіметінің ұсынысын қабылдаған Чан бастапқыда зейнет алдындағы жайлы қызмет алуы мүмкін еді. Бірақ оның өз ойы болды. Сол уақытта кез келген технологиялық компания чип өндірісін өз ішінде ұстауы тиіс деген көзқарас үстем болды. Алайда өндіріс өте қымбат еді — жүздеген миллион доллар қажет. Көптеген стартаптар осы себептен күйреді.
Чан шешім тапты — өнімсіз зауыт, яғни чиптерді тек тапсырыс бойынша өндіру. Бұл идея сәтті болып шықты. Стартаптар жаңа чипті жобалап, арзанға жасап, кейін өндірісті Чанға тапсыратын.
TSMC болмаса, бәлкім бүгінгі алып Nvidia да болмас еді. 1997 жылы Дженсен Хуанг Чанға хат жолдап, кездесуді өтінген. Жергілікті кеңсе стартапты елемегенімен, Чан келісіп, тапсырысты қабылдады. Бұл Nvidia-ны құтқарып қана қоймай, TSMC-дің ірі клиентіне айналдырды.
Сол кезден бері серіктестік үзілмеді. Nvidia, AMD, Apple, Qualcomm және басқа алпауыттар чип жобалайды, бірақ олардың өндірісі негізінен TSMC зауыттарында жүреді.
Экономикалық ядролық бомба
2024 жылы TSMC-ның таза пайдасы $36,52 млрд-қа жетіп (жылдық өсім +36%), кірісі $90,08 млрд болды (+30%). Компанияның капитализациясы $1,2 трлн асты. Ал Чанның байлығы Forbes дерегінше $5 млрд-тан көп.
Бірақ ең бастысы — әлемдік чип өндірісінің үштен екісі TSMC-ға тиесілі. Samsung небәрі 9,1%-бен артта.
Мәселе — Қытай Тайваньды өзінің бөлігі санайды. Егер Бейжің күштеп әрекет етсе, ал бұл кезде Корея түбегінде тағы да шиеленіс туындаса, әлем смартфон, компьютер, сервер, автомобиль, ұшақ және басқа салаларға қажет чиптердің 75%-нан айырылуы мүмкін.
Bloomberg-тің есептеуінше мұндай сценарийде Тайвань ЖІӨ-нің 40%-ын, Қытай — 16,7%-ын, АҚШ — 6,7%-ын жоғалтады. Әлемдік экономика шамамен $10 трлн-нан (глобал ЖІӨ-нің 10%-ынан астам) айырылмақ. Бұл тұрғыда COVID-19 дағдарысындағы автонарықтағы чип тапшылығы баланың ойыны болып қалар еді.
Қателіктер тізбегі
АҚШ мұның бәрін жақсы түсінеді. 2022 жылы президент Джо Байден CHIPS and Science Act заңына қол қойып, чип өндірісін елде дамытуға субсидия мен салықтық жеңілдіктер бөлді.
2024 жылдың соңында Intel осы заң аясында $7,86 млрд алды. Гендиректор Пэт Гелсингер «біз қайтадан америкалық жерден заманауи чип өндіре бастадық» деп мәлімдеді. Бірақ 1 желтоқсанда ол қызметінен босатылды. Өндіріс пен сату — екі бөлек нәрсе еді.
Intel бұрыннан қателіктер жіберіп келген. Смартфон чиптерінен Apple-мен жұмыс істемей қалып, графикалық процессорлар нарығын Nvidia-ға беріп қойды. Ал AI дәуірінде дәл осы графикалық процессорлар сұранысқа ие болды.
The Economist дерегінше 2019 жылы Intel дербес компьютер чиптерінің 84%-ын, серверлік чиптердің 94%-ын иеленген. 2024 жылы бұл үлес тиісінше 69% және 62%-ға түсті. AMD тиімдірек өнім жасап үлгерді, ал Amazon, Google, Microsoft Arm архитектурасына сүйене отырып, өз процессорларын әзірлеуде.
WSJ мәліметінше соңғы бес жылда Intel акциялары 65%-ға құлдыраса, AMD екі есе, TSMC төрт есе, Nvidia 16 есе қымбаттаған. 2024 жылғы есеп бойынша Intel таза шығыны $18,8 млрд-қа жетті.
Бөлу керек пе, жоқ па?
Осы орайда сарапшылар орынды сұрақ қоя бастады. Intel жобалау мен өндірісті қатар алып жүруі дұрыс па? AMD 2008 жылы өндірістік бөлімін бөліп, сатты, бұл оған айтарлықтай пайда әкелді.
Гелсингер фабрикаларды табысты ету үшін $90 млрд құйып, сыртқы тапсырыс алуға тырысты, бірақ нәтиже шықпады. 2024 жылы өндірістік бөлім $17,5 млрд кіріс әкелсе, оның ішінде сыртқы тапсырыс небәрі $385 млн болды. Себеп айқын: Intel фабрикалары тек өз чиптеріне бейімделген, сыртқы клиенттермен тәжірибесі аз. Оның үстіне AMD мен Nvidia өз бәсекелесіне тапсырыс беруі екіталай.
WSJ жазғандай, Intel директорлар кеңесінің төрағасы тіпті фабрикаларды инвесторлар консорциумына немесе TSMC-ға сатуды ойластырды. Бірақ жаңа CEO Лип-Бу Тан бұған қарсы. Оның ойынша, өндіріс — Intel-дің ұлттық маңызы бар активі.
Осыдан барып АҚШ үкіметі Intel-дегі 9,9% үлесін алды. Бұл шешім компанияны бөлшектенуден сақтаудың саяси амалы болуы ықтимал. Үкімет басқаруға тікелей араласпайтынын айтты, бірақ «кейбір ерекшеліктер» бар. Сонымен қатар, егер Intel өндірістік бизнестің 51%-ынан айырылса, мемлекет тағы 5% үлесті сатып алу құқығын сақтап қалды.
Қиын таңдау
Лип-Бу Танның міндеті айқын. Intel-ді бөлмей тұрып дағдарыстан алып шығу. Ол жаңа зауыттар мен чиптерге инвестицияны тек кепілденген сұраныс болған жағдайда ғана жасайтынын мәлімдеді.
Бірақ мәселе мынада. Ол клиенттерді қайдан табады? Оларды TSMC-дан қалай тартып алмақ?
Barron’s жазғандай: «Гелсингердің «Сал, сонда олар келеді» ұстанымының орнына Тан «Олар келсе ғана саламыз» деп отыр. Енді басты сұрақ — кім келеді?»
Мүмкін, бұл жерде президент Дональд Трамптың дәстүрлі емес «қолмен басқару» әдістері іске қосылар. Бірақ профессор Уолтер Айзексон мұндай тәсілді «өкіл әкелік капитализм» деп атап, оның тек жемқорлықты арттыратынын айтады.
Айта кетейік, TSMC АҚШ-қа $165 млрд инвестиция салуға уәде берді. Ақ үй оған $6,6 млрд субсидия бөлуге келіссе де, Intel-дегі сияқты үлес талап етпейтінін мәлімдеді.
