Иран Хоർмуз бұғазынан өтетін кемелерге ресми емес бақылау-өткізу пунктін орнатып, ақы талап етіп отыр.

CNBC -ның хабарлауынша, Иран Ормуз бұғазын жауып тастап, Парсы шығанағынан өз аумақтық сулары арқылы шыққысы келетін коммерциялық кемелерге ақы төлеу жүйесін үнсіз енгізді. Әлемдегі ең маңызды мұнай артериясына бақылауды ақшалай пайдаға айналдыру Тегеранға соғыс шығындарын өтеуге мүмкіндік береді.

31 наурызда Иран парламентінің Ұлттық қауіпсіздік және сыртқы саясат жөніндегі комитеті әлемдегі ең ірі энергетикалық ресурстарды тасымалдайтын теңіз транзиті – Ормуз бұғазынан өтетін кемелерге ақы салуды ұсынатын заң жобасын мақұлдады, деп хабарлайды оңтүстіккореялық The Chosun Daily басылымы Иран мемлекеттік БАҚ-ына сілтеме жасап. Заң жобасы әлі заңға айналған жоқ: ол үшін оны парламентте дауысқа салу, Қорғаушылар кеңесінде қарау және президент қол қоюы қажет, деп жазады басылым.

Дегенмен, Lloyd's List сияқты ең көне салалық басылымдардың бірі наурыз айының соңында хабарлағандай, бұғаз арқылы кемелердің өтуіне қатысты қазіргі тәжірибе онда бейресми баж пунктінің бар екенін көрсетеді. Қазіргі уақытта бүкіл флот тек Исламдық революцияның күзет корпусы (ИРГК) бақылауындағы дәлізді — Ларак аралының солтүстігіндегі Иранның континенттік шельфі арқылы — пайдаланады және транзит ақысы юаньмен төленеді, деп жазады Lloyd's List.

Жергілікті әкімдік Иранға ауылшаруашылық өнімдерін таситын жүк кемелеріне, сондай-ақ экспорттық мұнай мен сұйытылған табиғи газ таситын танкерлерге басымдық беріп отыр, деп хабарлады теңіз талдауы бойынша Windward компаниясы 30 наурыздағы соңғы апталық шолуында. Өткен аптада жүйенің өткізу қабілеті арта бастады: тәулігіне бес-тен жеті кемеден шамамен 12-ге дейін. «Сонымен бірге Ларак аралының солтүстігінде рұқсат алуды күтіп тұрған кемелердің жиналуы байқалды, бұл транзит қалпына келтірілгеннен гөрі белсенді бақылауда екенін тағы да растайды», – деп атап өтті Windward.

Иран белгілі бір сауда кемелерінен Ормуз бұғазынан өту үшін әрқайсысынан 2 миллион доллар алым алуды бастады, – деді наурыз айының соңында Иран парламентінің Ұлттық қауіпсіздік комитетінің мүшесі Алаеддин Борурджирди. Оның айтуынша, билік онжылдықтар бойы тегін транзит жүргізгеннен кейін бұл шараны іс жүзінде енгізіп үлгерді. Депутат бұл алымдарды соғыс шығындарын жабу үшін енгізгендерін түсіндірді. «Соғыс қымбат, сондықтан өтіп бара жатқан кемелерден транзит ақысын алуға мәжбүрміз», – деп оппозициялық Iran International телеарнасы депутаттың сөзін келтірді.

БҰҰ-ның Теңіз құқығы жөніндегі конвенциясының 19-бабында мемлекеттер азаматтық кемелердің өз аумақтық сулары арқылы «бейбіт өтуін» қамтамасыз етуге міндетті екені көрсетілген. Ассошиэйтед Пресс хабарлауынша, Парсы шығанағындағы араб мемлекеттері ынтымақтастық кеңесінің бас хатшысы Ғассим Мұхаммед әл-Будайви Иранның алымдар енгізуін «агрессия және БҰҰ-ның Теңіз құқығы туралы конвенциясын бұзу» деп сипаттады.

Бірлескен Араб Әмірліктерінің ең ірі мұнай компаниясы – Абу-Даби Ұлттық Мұнай компаниясының басшысы Сұлтан әл-Джабер Иран билігінің әрекеттерін «экономикалық терроризм» деп сипаттады. «Иран Ормуз бұғазын тұтқынға алғанда, бәрі бопса ақысын төлейді — жанармай бекетінде, азық-түлік дүкенінде және дәріханада», — деді әл-Жабер Вашингтондағы шарада. The Wall Street Journal- дың мәліметінше, БАӘ — Хормуз бұғазын ашу үшін АҚШ-қа күш қолдануға көмектесуге дайындалған Парсы шығанағы елдерінің алғашқысы.

1 сәуірде БАӘ БҰҰ-дан, соның ішінде күш қолдануды да қамтитын бірқатар шараларды мақдауды сұрағаны белгілі болды, бұл шаралар Ормуз бұғазын қайта ашуға бағытталған. БҰҰ Жарғысының VII тарауына, БҰҰ-дағы БАӘ елшісі Мұхамед Абушахаб өз хатында сілтеген, бейбітшілікке қауіп төндіру немесе агрессия әрекеттеріне жауап ретінде күш қолдануға немесе басқа да шараларға, соның ішінде экономикалық блокада мен агрессормен дипломатиялық қатынастарды үзуге рұқсат беруге БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесіне мүмкіндік береді, – деп жазады Bloomberg.

CNBC мәліметі бойынша, Ормуз бұғазын Суэц пен Панама каналдарымен салыстыру дұрыс емес. Суэц пен Панама каналдары – адам қолымен жасалған құрылыстар: оларды салу мен күтіп ұстау шығындары бар, бұл операторларға транзит ақысын алуға құқық береді. Алайда Хормуз бұғазы табиғи жолмен қалыптасқандықтан, Иранның ақы алуға заңды негізі жоқ, деп хабарлайды.

Windward компаниясының наурыз айындағы шолуына сәйкес, Ормуз бұғазындағы тасымал үлгілеріндегі өзгеріс соңғы айда әлемдік теңіз логистикасындағы ең маңызды оқиға болды.

Наурыздың алғашқы аптасында коммерциялық көлік іс жүзінде тоқтап қалды. Босфор бұғазынан өтетін кемелердің күнделікті саны әдеттегі 70–80-ден бір таңбалы көрсеткішке дейін төмендеді. Екінші аптада бұғаз жағдайы дерлік толықтай тоқтап қалды: бес күн ішінде тек 10 кеме өтуі тіркелді. Сонымен бірге бұғазда «көлеңкелі» флоттың белсенділігі байқалды: спутниктік суреттер транспондерлерін өшірген ірі кемелердің бар екенін растады.

Үшінші аптаға қарай жағдай өзгере бастады. Транспондерлері қосулы күйде транзит жасап өтетін кемелер саны өте төмен болып қалды, ал «көлеңкелі» кемелер саны артты. Сонымен қатар, транзит таңдамалы сипаты айқындала түсті: кемелер стандартты теңіз жүзу жолдарының орнына Иранның континенттік шельфі арқылы бағыт белгілеп, жиі Иран порттарына алдын ала тоқтап өтті. Наурыздың төртінші аптасына қарай бұл үлгі қалыптасып, айқын түрге енгенін Windward атап өтті.

2 сәуірде Ұлыбритания сыртқы істер министрі Иветт Купер Bloomberg мәліметіне сәйкес, бұғазды қайта ашу жоспарын талқылау үшін Франция, Канада, БАӘ және басқа елдердің әріптестерімен онлайн кездесу өткізеді. Азиядағы АҚШ серіктестері, соның ішінде Жапония, Оңтүстік Корея және Австралия да талқылауға қосылуы күтілуде. АҚШ-тың осы кездесуге қатысуы күтілмейді.