Қара алтыннан — таза энергияға: Сауд Арабиясы Қытайдың ізімен

Сауд Арабиясы — әлемдегі ең ірі мұнай өндірушілердің бірі, ал Қытай — оның ең ірі тұтынушысы әрі басты клиенті. Бірақ энергетика саласында бұл екі ел тағы бір ынтымақтастық бағытын тапты. Қытай — жаңартылатын энергетиканы дамытуда әлемдік көшбасшы. Енді Сауд Арабиясы оның технологияларын пайдалана отырып, күн электр энергиясын жедел қарқынмен дамытып жатыр.

Шөлдегі күн

The Wall Street Journal-дың жазуынша корольдікте әлемдегі ең ірі күн электр станциялары мен энергияны сақтау үшін алып аккумуляторлық кешендер салынып жатыр. Мұнай мемлекетінің жасыл энергетикаға осындай күрт бет бұруының екі негізгі себебі бар.

Біріншіден, күн энергиясы мұнайды экспортқа босатуға мүмкіндік береді — Сауд Арабиясы қазір оны жедел арттырып, әлемдік нарықтағы үлесін қалпына келтіріп жатыр. Осы себепті ел ОПЕК+ серіктестерін мұнай өндіру квоталарын жедел арттыруға мәжбүрлеп отыр. Сонымен қатар, күн генерациясы электр энергиясына деген шапшаң өсіп жатқан сұранысты қанағаттандыруға мүмкіндік береді. Сауд Арабиясы қазір туризм, өнеркәсіптік өндіріс, жасанды жады және деректерді өңдеу орталықтары салаларында жаңа жобалар шеңберінде экономиканы әртараптандыру бағдарламасын жүзеге асырып жатыр.

2022 жылы Rystad Energy-дің мәліметтері бойынша Сауд Арабиясы электр энергиясының 41,4%-ын мұнай мен дизель секілді мұнай өнімдерін жағу арқылы өндірсе (қалғаны газдан), 2030 жылға қарай бұл үлес дерлік жойылады. Бірақ қазіргі кезде, Citigroup бағалауы бойынша бұл мақсаттарға жұмсалатын мұнай көлемі жылына шамамен 20 млрд доллар жоғалған экспорттық табыстарға тең. «Бұл – сұмдық тиімсіз», — дейді банк сарапшысы Оливер Коннор (WSJ дәйексөзі).

Сонымен қатар, Халықаралық валюта қорының (ХВҚ) мәліметтері бойынша Сауд Арабиясының бюджетін теңгерімді ету үшін мұнайдың бағасы барреліне 90 доллардан жоғары болуы керек, алайда биыл сәуірден бері ол 70 доллардан төмен саудаланып жатыр (екі қысқамерзімді көтерілуді есептемегенде). Сол сәуірден бастап ОПЕК+ елдері Эр-Риядтың қысымымен мұнай өндірісін жылдам арттыра бастады.

2025 жылдың қыркүйегіне дейін олар нарыққа тәулігіне шамамен 2,2 млн баррель мұнай қайтарды — бұл бастапқы жоспардан бір жыл бұрын болған. Бірақ бұнымен тоқтап қалмай, қазан айынан бастап тағы 137 мың баррель қосу туралы шешім қабылдады.

Сауд Арабиясының өндірістік қуаты әлі де жеткілікті: қазіргі орташа тәуліктік өндіріс — 9,7 млн баррель, ал қуаты — 12 млн. Алайда энергия теңгерімін өзгерту де экспортқа мұнай бағыттауға көмектеседі. 2024 жылы электр энергиясы өндірісіне пайдаланылған мұнайдың үлесі 35,7% болса, биыл ол 29,8%-ға дейін қысқаруы тиіс, дейді Rystad Energy. Сонымен қатар, күн энергиясының үлесі 2%-дан 5%-ға дейін өседі.

Ұлттық энергетикалық жүйені трансформациялауда басты рөл атқарып отырған  Сауд Арабиясының егеменді қорының ірі акционері болып табылатын ACWA Power компаниясы.

«Бүгінгі таңда күн энергиясы — орнатуға болатын ең арзан, жылдам, қарапайым әрі сенімді электр энергиясы көзі», — деді WSJ бас директоры Марко Арчелли. Соңғы тендерлерде ACWA электр энергиясын 1 кВт/сағат үшін $0,013-тен төмен бағамен сатты — бұл Еуропадағы ең төменгі бағадан үш есе арзан.

Сауд Арабиясы 2030 жылға қарай электр энергиясының жартысын жаңартылатын энергия көздерінен (ЖЭК) алуды жоспарлап отыр. Сарапшылар бұл мақсатқа күмәнмен қарағанымен, жаңа нысандардың құрылысы соншалықты жылдам жүріп жатыр, бұл болжамдарды қайта қарауға тура келді. Rystad Energy деректері бойынша онжылдықтың соңына дейін жаңартылатын энергетика елдің энергия теңгерімінің үштен бірін немесе одан да көп бөлігін құрауы мүмкін. Өткен жылы бұл көрсеткіш небәрі 2% болатын. Бұл Сауд Арабиясын күн энергетикасы бойынша әлемнің үздік бестігіне шығаруы мүмкін.

Ең арзан энергия

Сауд Арабиясының ЖЭК-ті дамытудағы табысының басты факторларының бірі елден тыс жерде — яғни Қытайда жатыр. Бұл ел — Сауд Арабиясының негізгі шикізат сатып алушысы. Энергетикалық қауіпсіздік мақсатында мұнай импортын азайтуға тырысқан Қытай үкіметі жасыл энергетиканың дамуын белсенді қолдады. Ел 2024 жылы таза энергетикаға $625 млрд инвестиция салды — бұл жаһандық көрсеткіштің 31%-ын (жалпы $2,033 трлн) құрайды.

Ember жасыл технологияларға маманданған аналитикалық орталығының мәліметінше қатаң бәсекелестік, инновациялар мен баға соғыстары салдарынан 2010 жылдан бері күн панельдері, жел генераторлары мен аккумуляторлар бағасы 60–90%-ға төмендеген.

«Егер Сауд Арабиясы секілді ел жаңартылатын энергетиканы шындап қолға ала бастаса, демек күн панельдері соншалықты арзандап, бұл — ойынды мүлде басқа ережелермен жүргізуге мәжбүрлейтін жағдайға айналады», — деді WSJ-ға Climate Action Tracker өкілі Ана Миссирлиу.

Дәл осы қытайлық технологиялардың арқасында 2024 жылы іске қосылған әлемдік ЖЭК жобаларының 91%-ы электр энергиясын ең арзан қазба отын баламасынан да төмен бағамен өндіріп отыр, дейді Халықаралық жаңартылатын энергия көздері агенттігінің (IRENA) деректері. Күн фотоэлектр станциялары электр қуатын орта есеппен 41%-ға арзан бағамен ($0,043/кВт сағ), ал жел станциялары — 53%-ға арзан ($0,034/кВт сағ) өндіреді.

Қытай Сауд Арабиясы және басқа көптеген елдер үшін энергетикалық ауысу жабдықтарының басты жеткізушісіне айналды, өйткені күн панельдерінің әлемдік өндірісінің 80%-ы және жел турбиналарының 60%-ы Қытайға тиесілі. «Қытай — тек ел ішіндегі емес, бүкіл әлемдегі энергетиканы өзгертетін өзгерістердің қозғаушы күші», — деп атап өтті Ember баяндамасының авторларының бірі Ричард Блэк.

Оның сөзін Тайландтың бұрынғы премьер-министрінің орынбасары Сувит Хункитти де қолдайды. Ол The New York Times-қа берген сұхбатында: дамушы елдер ұзақ уақыт бойы жедел экономикалық өсу мен тұрақты даму арасында таңдау жасауға мәжбүр болды, бірақ енді жағдай өзгеріп келеді, — деді.

Халықаралық энергетика агенттігінің (ХЭА) деректері бойынша 2024 жылы ЖЭК-ке әлемдік энергетикалық ресурстар ұсынысының өсімінің 38%-ы тиесілі болды, ал газ — 28%, көмір — 15%, мұнай — 11%, атом энергетикасы — 8%.

Қытайдың өзінде де көмір әлі де көп жағылады — тіпті бүкіл әлеммен салыстырғанда артық. Көмір электр станциялары салынып жатыр, бірақ қазір олардың қосымша қызметі бар — ЖЭК генерациясы төмендеген кезеңдерде электр қуатын жеткізу. Сонымен қатар, 2024 жылы электр энергиясына деген сұраныстың өсімінің 84%-ын күн мен жел станциялары қамтамасыз етті, бұл электр қуатына деген сұраныс артқанына қарамастан, қазба отындарын пайдалануды 2%-ға азайтуға мүмкіндік берді, дейді Ember. Алдыңғы онжылдықта қазба отындары сұраныс өсімінің жартысынан көбін қамтамасыз етіп келді.

Күн мен жел энергетикасы Қытайдағы электр генерациясының шамамен 20%-ын қамтамасыз етті (ХЭА деректері бойынша).

Таза энергетиканың Қытай экономикасы үшін де маңызы артып келеді. Өткен жылы бұл саладағы инвестициялар мен өндіріс шамамен $2 трлн-ды құрады — бұл елдің ЖІӨ-нің 10%-ына тең. Бұл сала ЖІӨ-ге қарағанда үш есе жылдам өсуде.