«Күріш тостағанын өз қолында ұстау»: Қытай мұнай нарығын қалай өзгертті
Шамамен 20 жыл бойы Қытай экономикасының дамуы әлемде мұнай тұтыну өсімінің басты факторларының бірі болды. Алайда Қытайдың рөлі өзгерді. Енді ол мұнай тұтынуды қысқартуда көшбасшыға айналып, импортты шектеп отыр, бұл мұнай экспорттайтын елдер үшін тәуекелдерді арттырады. Бұл бүкіл жаһандық мұнай индустриясына ықпал етуде.
Рөлдің ауысуы
2010-жылдары Қытайдағы мұнайға сұраныс жыл сайын орта есеппен 6%-ға артты. 2015–2024 жылдары ел әлемдік тұтыну өсімінің 60%-ын, яғни тәулігіне шамамен 6 млн баррельді қамтамасыз етті. Алайда Халықаралық энергетикалық агенттіктің (ХЭА) дерегінше, Қытай енді жаһандық мұнай нарығының локомотиві рөлін атқармайды.
Қытай экономикасында құрылымдық өзгерістер жүріп жатыр. Зауыттар, тұрғын үй және инфрақұрылым құрылысының бұрын-соңды болмаған ауқымды кезеңі аяқталды. Бұрын халықтың ауқатты бөлігі көлік сатып алып, отынға сұранысты арттырса, қазір қытайлықтар жаппай электромобильдерге көшіп жатыр. Ел электромобильдерді жобалау мен өндіруде әлемдік лидерге айналды.
ХЭА 2030 жылға дейінгі мұнай нарығына арналған маусым айындағы есебінде:
«2024 жылға дейінгі жағдаймен салыстырғанда, 2030 жылға дейінгі көрініс мүлде өзгеше. Электромобиль сатылымдарының ерекше өсуі, газбен жүретін жүк көліктерінің кеңеюі, жоғары жылдамдықты теміржол желісінің дамуы және экономиканың құрылымдық өзгерістері мұнайға сұраныстың осы онжылдықта-ақ шегіне жетуіне әкеледі», — деп жазды.
2024 жылы ХЭА Қытайдың тәуліктік тұтынуы 17,1 млн баррель болады деп болжаған еді және 2029–2030 жылдары бұл көрсеткіш тағы 1 млн баррельге өседі деп күтті. Бірақ нақты көрсеткіш 16,6 млн баррель болды. Бұл әлемдік өсімнің небәрі 20%-ы. Енді агенттік 2030 жылы сұраныс 16,7 млн баррель деңгейінде қалады деп болжайды, ал шегі 2026–2028 жылдары 16,9 млн баррельде болады, содан кейін төмендейді.
ОПЕК-тің болжамы сәл оптимистік: 2050 жылға қарай Қытайдың тұтынуы тағы 2 млн баррельге өседі деп күтеді, бірақ өсу негізінен келесі онжылдықта, 2035 жылғы шарықтау сәтіне дейін болады.
Қытайлық CNPC желтоқсан айындағы болжамында биылғы тұтыну шамамен 16 млн баррель болады деп есептейді, әрі осы жылдан бастап төмендейді. Sinopec болса, тұтыну 2027 жылы, ал импорт 2025 жылы шегіне жетеді деп болжайды.
2024 жылы Қытайдың мұнай импорты 20 жылда алғаш рет (пандемияны қоспағанда) азайды — тәулігіне 11,04 млн баррель, былтырдан 1,9%-ға төмен. 2025 жылы импорт сәл өсті, өйткені компаниялар әлемдік баға төмендегенде қор жинауға кірісті.
Электрификация қарқыны
Бұрылыс нүктесі — электромобильдердің жаппай және жедел енгізілуі. 2024 жылы толық электрлі және гибридті көліктердің сатылымы 40%-ға өсіп, елдегі жаңа автосатылымдардың жартысына жуық үлесін құрады (2020 жылы бұл үлес 6% еді). Дүниежүзіндегі электромобиль сатылымдарының үштен екісі Қытайға тиесілі.
Бұл үрдісті жеделдететін факторлар:
— мемлекеттік қолдау (2009–2023 жылдары 231 млрд $, оның 117,7 млрд доллары салықтан босату түрінде);
— қатаң бәсеке (2018 жылы елде 500-ге жуық компания электромобиль жасап жатты);
— бағаның төмендеуі (2023–2024 жылдары гибрид бағасы 27%-ға, ал аккумулятормен жүретін көліктер 21%-ға арзандады);
— технологиялық серпіліс (CATL және BYD аккумуляторларын 5 минутта 400–500 км жолға жететіндей қуаттауға болатынын мәлімдеді);
— инфрақұрылым дамуы (2024 жылдың мамырында Қытайда 14 млн заряд станциясы болды. Бұл 2020 жылмен салыстырғанда 9 есе көп).
ХЭА болжамынша, 2030 жылы Қытайда сатылатын жаңа көліктердің 80%-ы электрлі болады (Еуропада — 60%, АҚШ-та — 20%).
Бензин мен дизельге сұраныс төмендей береді: бензин 2021 жылғы 3,8 млн баррельден 2030 жылы 2,5 млн баррельге дейін қысқарады, дизель жылына 2,1%-ға азаяды. Бұған құрылыс секторындағы дағдарыс, газбен жүретін жүк көліктерінің кеңеюі және жоғары жылдамдықты теміржолдардың дамуы себеп.
Мұнай импортын алмастыру
Электрификация және экономикалық өзгерістермен қатар, Қытай мұнай өндіруді де арттырып жатыр. 2018–2024 жылдары өндіріс 13%-ға өсіп, тәулігіне шамамен 4,3 млн баррельге жетті. PetroChina былтыр 38 млрд $ инвестиция салды. Бұл Exxon Mobil мен Chevron-ның жиынтық көлемімен шамалас.
2018 жылы Си Цзиньпин мұнай өндірісін арттыруды тікелей тапсырған. CNOOC 2024–2027 жылдары өндірісті 15%-ға ұлғайтуды, ал CNPC 11 км тереңдікте ұңғы бұрғылауды аяқтағанын хабарлады — бұл әлемдегі ең тереңдердің бірі.
Си Цзиньпин: «Энергетикалық күріш тостағанын өз қолымызда ұстауымыз керек».
Қытай электромобильдер, жаңартылатын энергия көздері, аккумуляторлар және жасыл технология экспорты саласында өндірістік әлеуетін арттыра отырып, «электрмемлекетке» айналып келеді. Ал «көмірсутек мемлекеттері» әлі де қазба отыны нарығындағы құбылмалылыққа тәуелді.
ХЭА АҚШ-та электромобильдердің баяу таралуына байланысты 2030 жылға сұраныс болжамын 1,1 млн баррельге көтерді. Бұл Қытайға арналған болжамды қысқартқан көлеммен шамалас.
