Қытай экономикасы технологиялық салалардағы жетістіктерімен таңғалдырғанымен, шын мәнінде қауіпті шетке жақындап келеді: ел дефляциялық шиыршыққа түсіп барады. Бұл нені білдіреді?

Дефляциялық шиыршық

Қытайдағы өндірушілер бағасының индексі үш жыл бойы үздіксіз төмендеп келеді. Жазда оның құлдырау қарқыны айына 3,6%-ға жетсе, қазанда 2,1% болды. Тұтыну бағаларының индексі де 2023 жылдың наурызынан бері 1%-дан жоғары көтерілген емес, қазандағы инфляция — бар болғаны 0,2%.

Халықаралық валюта қорының бағалауынша Қытайдағы биылғы тұтынушылық инфляция нөлге тең болады. Бұл — әлемдегі 200-ге жуық елдің ішіндегі ең төмен көрсеткіштердің бірі (тікелей дефляция тек Панамада — минус 0,1%).

Алайда Bloomberg жүргізген зерттеу бұл көрсеткіштердің шын мәніндегі көріністі бермейтінін айтады. Агенттік Қытайдың 36 қаласындағы азық-түлік, тұтыну тауарлары, қызметтер, тұрғын үй және белгілі маркалы автомобильдер бағаларын сараптай келе, 67 тауар мен қызметтің 51-інің бағасы айтарлықтай құлдырағанын анықтады. Мысалы: тұрғын үй — 27%; BYD автокөліктері — минус 27%; картоп — 17%; жұмыртқа — 14%; жалға алу ақысы — 9%; кір жуғыш машиналар — 4%.

Бұл елдің дефляциялық тұзаққа тез тартыла бастағанын көрсетеді. Мұндай жағдай ондаған жылдарға созылатын экономикалық тұралау қаупін арттырады. Жапонияның 1990 жылдардан кейінгі «жоғалған онжылдығының» ақыры үш онжылдыққа ұласқанын ескерсек, Қытай да сондай сценарийге жақындай түсті.

Дефляция — сұранысқа қарағанда ұсыныстың шамадан тыс көптігін көрсететін белгі. Тұтынушы азайған сайын компаниялар бағаны төмендетеді, табыс құлдырайды, жалақы қысқарады, жұмыс орындары азаяды. Кіріссіз қалған халық тұтынудан бас тартып, бағалардың одан әрі түсуін күтеді. Бұл экономикалық белсенділікті төмендетіп, инвестицияны тоқтатып, қарыздарды өсіреді.

Мұндай шеңберден шығу өте қиын. Елдегі жинақ деңгейінің ЖІӨ-нің 110%-ына жетуі — соның жарқын дәлелі. Тұрғын үй нарығының бес жыл бойы құлдырауы да жағдайды ауырлатып отыр.

Чжу Тиань, Қытай-Еуропа халықаралық бизнес мектебінің профессоры: «Егер бағалар үш жыл бойы төмендеп, инфляция қайта оралмаса, халық оның мүлдем болмайтынына сенеді. Сонда Қытай Жапония жолымен жүреді», дейді.

Мемлекеттік қолдаудың кері әсері

31 жастағы шанхайлық курьер Цао Чжи төрт жыл бұрынғы табысын сақтау үшін бүгінде күн сайын қосымша бір сағат жұмыс істеуге мәжбүр. Оның сөзінше мұндай жағдай барлық жерде көрініс табуда.

Бұл тек төмен жалақы алатындарға ғана тән емес. Bloomberg келтірген тағы бір мысал:

40 жастағы Эрика Чэнь, 2023 жылы жылына $333 мың табыс тапқан, ал күйеуі — $142 мың. Екі үйі, жеке мектепте оқитын баласы, үш үй қызметшісі болған. Алайда 2024 жылы екеуі де жұмыссыз қалды, үйді жалға беру бағасы төмендеді, мектеп ауыстыруға мәжбүр болды, қызметкерлерін жұмыстан босатты.

Компаниялар шығындарды азайтып, бәсекенің күшеюінен аман қалуға тырысып жатыр. Bloomberg талдаған 6 мың компанияның 25%-дан астамы 2025 жылдың алғашқы жартысында зиян шеккен — бұл соңғы 25 жылдағы ең жоғарғы көрсеткіш. Көптеген секторлар — өнеркәсіп, жылжымайтын мүлік, энергетика, технология, тұтыну тауарлары — күрделі жағдайда.

Капиталдық салымдар да құлдырауда: негізгі қорларға инвестиция 2025 жылдың алғашқы 10 айында 1,7%-ға азайды. Қазан айында төмендеу 12%-ға жетті.

Бөлшек сауда да баяулап келеді: қазандағы 2,9%-дық өсім соңғы бес айда үздіксіз төмендеп жатқан көрсеткіш.

14 қарашадағы деректер жарияланған соң, қытайлық CSI 300 индексі 1,57%-ға түсті.

Себептердің бірі — мемлекеттік саясат

Пенсильвания университеті мен Гонконг университетінің бірлескен «Қытайдың өнеркәсіптік саясатының шифрын ашу» зерттеуінде 800 мыңға жуық құжат талданған.

Нәтиже, жерді арзан беру және субсидиялау арқылы жаңа компанияларды көптеп қолдау — бәсекені шектен тыс күшейтіп, тиімсіз компаниялардың жылдар бойы өмір сүруіне мүмкіндік береді. Бұл қуаттың артық болуына, өнімділіктің төмендеуіне әкеледі.

«Тышқан жарысы» және жасанды кредиттер

Электромобильдер секторында жағдай айқын көрінуде. Қытай әлем көшбасшысы атанғанымен, субсидиялар жүздеген компания арасында қатаң бәсекені күшейтті. BYD мамырда бағаларды 34%-ға түсірді, артынша басқа өндірушілер де солай жасады. Мемлекеттік басылымдар мұны «тышқан жарысы» деп сынға алды.

BYD-дың табысы 30%-ға төмендеп, акциялары Гонконгта 35%-ға құлады.

Банктердегі жағдай да қиын. Үкімет банктерге жоғарыдан несие көлемін былтырғы деңгейде ұстап тұруды бұйырған. Бірақ қарыз алушылар азайып барады. Осыдан «фантомды» кредиттер схемалары көбейді: компанияға несие беріп, оны дереу депозитке салдырып, кейін қайта жабу; жеке тұлғаларға қысқамерзімді несие беріп, пайыздарын өз қалтасынан төлеу; несиені мерзімінен бұрын жапқысы келген адамға «жабылмағандай» көріну үшін ақша төлеу.

Сонда да, қыркүйекте корпоративтік кредиттер өсімі бар болғаны 6,4% болды — 2003 жылдан бергі ең төмен көрсеткіш.

Инвестициялық бюллетень шығарушы Йон Триси: «Мақсатты орындамау — жұмыстан айырылудың ең жылдам жолы. Сондықтан банктер тәуекелдерді көбейтеді, ал бұл жүйеде жинала береді», дейді.

Қазіргі кезде Қытайдың қоғамдық банктерінің индикаторы FTSE/XinhuaChina A600 Banks 2024 жылдың басынан бері салыстырмалы түрде тұрақты жоғарылау трендін көрсетуде, дегенмен шілде-қыркүйек айларында шамамен 15%-дық түзетуге ұшырады, деп атап өтті Триси.

Қытайдың ең ірі мемлекеттік Industrial and Commercial Bank of China акциялары жыл басынан бері Гонконгте 26%-ға өсті. China Construction Bank және China Merchants Bank акциялары шамамен 30%-ға қымбаттады, ал Agricultural Bank of China — 39%-ға (барлығы актив көлемі бойынша үздік 5 банктің қатарына кіреді).

#Китай