Кремний алқабының мәңгілік өмірге ұмтылысы: Миллиардтаған инвестиция, биотехнология
Қыркүйектің ортасында, OpenAI компаниясының бас директоры Сэм Альтман қолдаған Retro Biosciences стартапы биылдың өзінде-ақ өзінің алғашқы әзірлемесінің клиникалық сынақтарын бастайтынын жариялады — миға «тазалау» таблеткасы, Альцгеймер ауруымен күресуге арналған. Ұзақ өмір сүру немесе тіпті өлместікке жету — адамзаттың ежелгі арманы, қазіргі кезде де өзекті. Кремний алқабының техноинвесторлары өмірді ұзарту жолдарын зерттеуге миллиардтаған доллар жұмсап отыр. Олар нені мақсат етіп отыр?
«Сен мәңгі өмір сүгің келе ме?»
Бұл сөзді жауынгер рухты Валерия 1982 жылы шыққан, басты рөлде Арнольд Шварценеггер ойнаған «Конан-варвар» классикалық фильмінде Конанды жігерлендіру үшін айтады. Шын мәнінде, ол мұны белгілі бір ирониямен жеткізген — бәріміз бір күні өлеміз, сондықтан шайқаста өміріңді қатерге тігуден қорықпа, жауынгер. Ең таңдаулылар Вальгаллаға барады. Алайда бұл сұраққа көпшілік тура мағынасында жауап береді: «Әрине, мәңгі өмір сүргім келеді!»
Ұзақ өмір сүру, тіпті мәңгілік өмір идеясы ежелден-ақ адамзат санасын тербеген. Шамамен төрт мың жыл бұрын шумерлер Месопотамия патшасы Гильгамеш туралы аңыздар айтқан — ол мәңгілік өмірді іздеп сапарға аттанып, теңіздің түбінен жастықты қайтаратын өсімдік тапқанымен, кері қайтқан жолда оны жылан ұрлап кеткен, деп жазады History порталы.
Әрине, пысық адамдар билеушілердің өлімсіздікке деген құмарлығынан әрдайым пайда табудың жолын тапқан.
Мысалы, екі мың жыл бұрын Сюй Фу есімді қытай сиқыршысы императорды, Сары теңіздің ар жағында мәңгілік өмір сыйлайтын эликсир бар деп сендірген. Император оған кемелер мен 3 мың қыз беріп жібереді — сиқыршының айтуынша, оларды іздеу үшін міндетті түрде керек болған. Уақыт өте келе император нәтижелердің мардымсыз екенін байқағанда, Сюй Фу оған әскер де қажет екенін айтады. Император әскер де береді. Содан кейін Сюй Фу теңізге аттанып кетеді — әрі ол ешқашан оралмайды, деп жазады The New York Times.
Бұл оқиға, шамасы, мәңгілік өмір идеясымен әбден әуестеніп кеткен Қытай императоры Цинь Шихуанди жайлы болса керек. Ол тіпті сынапты эликсир ретінде ішкен деседі. Ирониясы сол — дәл сол сынап, бәлкім, оның небәрі 49 жасында ерте қайтыс болуына себеп болған шығар. Дэвид Кертис Райттың «Қытай тарихы» атты кітабында осылай жазылған. 1970-жылдары осы императордың мазары ашылғанда, онда табиғи деңгейден жүздеген есе жоғары сынап мөлшері анықталған.
«Мен қартаюға қарсы медицинаны адамзаттың екінші ең көне кәсібі деп атаймын. Адамдар оны өте ертеден бері сатып келеді», — дейді History порталы Иллинойс университетінің (АҚШ) эпидемиология және биостатистика профессоры Си Джей Ольшанскиге сілтеме жасап.
Жаңа замандағы тарих көрсетіп отырғандай, содан бері көп нәрсе өзгергені шамалы.
150 жасқа дейін өмір сүруге бола ма?
Биыл қыркүйек айының басында Бейжіңде өткен кездесуде Ресей президенті Владимир Путин мен Қытай басшысы Си Цзиньпин өзге тақырыптармен қатар, мәңгі өмір сүру немесе тым болмағанда 150 жасқа дейін ғұмыр кешу жайын талқылаған, деп хабарлады Reuters агенттігі. Кейінірек Қытай теледидарының талабымен бұл сұхбаттың видеосы агенттіктің сайтынан алынып тасталды — себебі ол «монтаждалған» деген уәж айтылған. Алайда Reuters әңгіменің мәні дұрыс берілгеніне сенімді.
Тұлғалардан тыс қарасақ, өмірді ұзартудың әлеуетті «сыйы» орасан. АҚШ пен Ұлыбритания ғалымдарының «Қартаюмен күрестің экономикалық құндылығы» атты зерттеуінде айтылғандай, қартаю үдерісін баяулатып, адам өмірін небәрі 1 жылға ұзартудың өзі 38 триллион долларлық экономикалық тиімділік әкеледі.
Жалпы, өмірді ұзарту мүмкін бе? Тарихи деректер, шамасы, үміт ұялатады. Мысалы, АҚШ-та 1900 жылдан 2013 жылға дейін өмір сүрудің күтілетін ұзақтығы 47 жастан 79 жасқа дейін өсіп, 30 жылдан астам уақытқа ұзарған, деп жазады Пенсильвания университетінің зерттеушілері.
Алайда XXI ғасырда бұл өсім баяулай түсті, деп атап өтеді New Scientist. Бұған басты себеп — қоршаған ортаны жақсарту мен денсаулық сақтау саласындағы ірі жетістіктер өткен ғасырдың басында-ақ жүзеге асқан болуы мүмкін. Сонымен қатар, адамзат қартаюдың биологиялық шегіне жақындап келеді, дейді журнал Си Джей Ольшанскиге сілтеме жасап.
Our World in Data жобасы БҰҰ деректеріне сүйене отырып есептегендей, 2024 жылдан 2100 жылға дейін Еуропа мен АҚШ-та адамның өмір сүру ұзақтығы небәрі 10 жылға өсіп, 79 жастан 89 жасқа дейін ғана жетеді. Басқа аймақтар да ұқсас серпін көрсеткенімен, абсолютті мәндерде бұл айырмашылық төменірек. Жалпы әлем бойынша орташа өсім 8,4 жылды құрап, өмір сүру ұзақтығы 73,3 жастан 81,7 жасқа дейін артады.
Алайда өзге де пікірлер бар. Калифорния университетінің (Ирвайн, АҚШ) профессоры Майкл Роуз адам өмірінің ұзақтығы шектеусіз деп санайды. Оның айтуынша, қартаюмен күреске дұрыс инвестициялар бағытталса, осы ғасырда — әсіресе бай елдерде — өмір сүрудің күрт ұзартылуы қайтадан мүмкін болады, деп жазады New Scientist.
«Дұрыс инвестициялар» дегені жақсы-ақ. Бірақ қандай инвестицияның «дұрыс» екенін кім білсін? Бұл — триллион долларлық сұрақ. Ал Кремний алқабының технологиялық магнаттары өз таңдауын жасап қойған.
Жастар бай болғысы келеді, ал байлар — қайтадан жас болуға ұмтылады
Longevity.Technology порталының есептеуінше 2024 жылы бұл салаға қаржы салу жалпы 8,49 миллиард долларға жеткен — бұл өткен жылғы 3,82 миллиард долларға қарағанда екі есе көп. 2025 жылға болжам — 9,8 миллиард доллар.
Кремний алқабындағы аса бай магнаттар үнемі сол инвестициялардың үлкен бөлігін қамтамасыз етіп отыр — The Wall Street Journal-дың мәліметінше соңғы 25 жылда олар өмір ұзарту зерттеулеріне кем дегенде 5 миллиард долларға салған.
Retro Biosciences стартапын 2021 жылы өмір ұзартуды насихаттайтын Джо Беттс‑Лакруа құрды. Оның ресми мақсаты — адамдарға 10 жылға денсаулығы қалпында өмір сүруді қосу. Бірақ бір абыройлы шатастырма бар: олар АҚШ‑тағы өмір ұзақтығы 10 жылға өседі деп сендірмейді. Көп кешікпей, адамдар соңғы күндеріне дейін сау, сергек және энергиялы болып қалса дейді, дейді Business Insider.
Қалай болғанда да, бұл мақсаттың өзі — құптарлық және Сэм Альтман оны $180 млн көлеміндегі инвестициямен қолдады. Беттс-Лакруа олардың алғашқы өнімі — RTR242 таблеткасы осы жылы адамдарға сынақ ретінде беріле бастайды деп мәлімдеді. Бұл таблетка аутофагия — яғни жасушалардың өздігінен тазару процесін ынталандыруы тиіс. Жас ұлғайған сайын бұл процесс баяулап, жасушаларда «қоқыс» жинала бастайды. Ал бұл «қоқыстың» Альцгеймер мен Паркинсон сияқты жасқа байланысты аурулардың пайда болуына қатысы бар деп саналады, деп жазады Business Insider.
Альтман тек қаржылай көмекпен шектелмеген. 2025 жылдың тамызында OpenAI компаниясы Retro Biosciences стартапымен бірігіп GPT-4b micro атты арнайы жасанды жады моделін жасағанын хабарлады. Бұл ЖЖ Яманака факторлары деп аталатын — жасушаларды «жасартатын» қасиетке ие белоктардың жетілдірілген нұсқаларын әзірлеу үшін қолданылады. Бұл белоктардың жасартушы қабілетін алғаш рет 2006 жылы жапон ғалымы Синъя Яманака ашқан болатын. Кейін ол бұл зерттеуін британдық ғалым Джон Гердонмен бірге дамытып, екеуі 2012 жылы Нобель сыйлығына ие болды.
Айтпақшы, Синъя Яманака қазір Altos Labs стартапының бас ғылыми кеңесшісі. Бұл — Кремний алқабының миллиардерлері қолдаған тағы бір аса ауқымды жоба. Business Insider-дің жазуынша Altos жобасына $3 млрд-тан астам қаржы тартылған. Инвесторлар қатарында Amazon негізін қалаушысы Джефф Безос, техноинвестор Юрий Мильнер, Palantir-дің тең құрылтайшысы Джо Лонсдейл (8VC арқылы), сондай-ақ Arch Venture негізін қалаушы Роберт Нельсон бар.
Altos компаниясының мақсаты да айрықша өршіл:
«Жасушаларды жасарту арқылы олардың саулығы мен төзімділігін қалпына келтіріп, өмір барысында туындайтын аурулар, жарақаттар мен бұзылулардың алдын алу немесе оларды кері қайтару». Осындай мақсатты NewLimit стартапы да алға қойып отыр. Оны криптовалюта биржасы Coinbase-тің бас директоры Брайан Армстронг құрған. Стартаптың ресми сайтында оның: «ғылымды дамытуды жеделдету және адамдардың өмірін ұзарту идеясына терең қызығушылық танытатыны» жазылған.
2025 жылдың мамырында NewLimit B инвестициялық кезеңінде $130 млн тартты. Инвесторлар қатарында Питер Тильдің Founders Fund қоры да бар.
Айтпақшы, Питер Тиль — өмірді ұзартатын «сиқырлы эликсирді» табуға құмар ең белсенді энтузиастардың бірі. Ол тәуекелдерді әртараптандыруды жақсы көретінге ұқсайды — барлық үмітін бір жобаға артпайды. Оның ұзақ өмірге деген құштарлығы нәтижесінде онға жуық компания пайда болды. Олардың бір бөлігін ол өзінің венчурлік қорымен қаржыландырса, енді бір бөлігін қолдау үшін жеке коммерциялық емес қор құрған. The Wall Street Journal мәліметінше бұл компаниялар $700 млн-нан астам инвестиция тартқан.
Венчур инвесторлар үшін ойын
2024 жылы өмір ұзарту секторында соңғы кезеңдердегі венчуртық қаржыландыру үстемдік етті — Longevity.Technology порталының есебі бойынша оның көлемі $2,7 миллиард болды, жалпы соманың 32% құрады. IPO‑дағы белсенділік «ақталмады»: биржаларда компаниялар тек $367,5 миллион ғана тартты.
Бұл саладағы қоғамдық компаниялар әлі де small cap немесе micro cap деңгейінде, және жоғары құбылмалылыққа ұшырайды.
Мысалы, 2024‑тің басында IPO‑ға шыққан Telomir Pharmaceuticals — акцияны IPO кезінде бір акциясы $7‑дан сатылған, Telomir‑1 препаратына ставка жасаған. Оның мақсаты — хромосомалардағы ДНҚ‑ны қорғау, организмдегі металдар деңгейін реттеу, антиоксиданттық стресс пен қабынуды азайту арқылы өмірді ұзарту. 22 қыркүйекте оның акциялары IPO бағасынан шамамен 78% төмен тұрды, жабылуы $1,56 деңгейінде болған.
BioAge компаниясы да өткен жылы IPO‑ға шықты — қыркүйекте. «Адам қартаю биологиясын пайдаланып, метаболикалық ауруларға қарсы жаңа емдеу әдістерін әзірлейміз», — дейді компания сайты. Бірақ желтоқсанда семіздікке қарсы препарат бойынша клиникалық сынақтарын жанама әсерлерден тоқтатты, акциялары құлдырады. Екі аптадан соң BioAge Novartis фармацевтикалық алып компаниясымен серіктес болып, өмір ұзақтығы жөніндегі деректер мен биотехнологиялық зерттеу платформасы үшін $20 миллион алды, әрі қарай мақсаттарға жетуге байланысты $530 миллионға дейін бонус öделетін келісім бар. Бірақ акциялар бағасы ұзақ уақыттан бері $5‑қа жуықтап тұрғанда да сол күйінде — желтоқсаннан бастап құлдырау болған, жыл басынан бері шамамен 11% төмендеді.
Тағы бір жаңадан келген Jupiter Neurosciences — ресвератрол негізінде биодобавкалар ұсынады. «Ресвератрол — бұл қызыл шарапта, жүзім мен жидектерде кездесетін қуатты полифенол. Ол өзінің антиоксиданттық, қабынуға қарсы және өмірді ұзартуға көмектесетін қасиеттерімен бұрыннан белгілі», — делінген Nugevia биоқоспасының сайтында.
Алайда бұл әсерлерді нақты дәлелдейтін аяқталған клиникалық зерттеулер әлі жоқ, сондықтан бұл өнім ресми дәрі емес, тек биоқоспа мәртебесінде қалып отыр.
Jupiter Neurosciences компаниясы бастапқыда акцияларын $4 бағамен орналастырған, алайда 2025 жылдың ақпанында олар $1-ден төмен түсіп кетті және компания Nasdaq биржасының негізгі тізімінен шеттетілуге шақ қалған. Қазір акциялар $1,32 шамасында саудаланып жатыр, ал компанияның нарықтық құны $50 млн-нан да төмен.
Қорытындылай келе, мәңгілік өмірдің эликсирі әлі күнге дейін Гильгамеш дәуіріндегідей қолға түспей тұр.
Ал оны табуға инвестиция салғысы келетіндер бұл іске өз тәуекелімен кіріседі — сондықтан алдымен жақсылап ойланыңыз.
Әрине, сіз қытай императоры немесе Кремний алқабының миллиардері болмасаңыз.
