«Үлкен керемет» тапшылық: неге нарықтар Трамптың бюджетін қабылдамайды
Инвесторлар қайтадан АҚШ Президенті Дональд Трампқа талаптар қоя бастады. Енді оларға «Үлкен керемет» деп аталған бюджеттік заң жобасы ұнамайды. Қазір ол ресми түрде осылай аталады.
Заң жобасы салықтарды төмендетуді және шығындарды арттыруды көздейді, оның ішінде қорғаныс пен шекараны қорғауға арналған шығындар да бар. Бұл бюджеттік тапшылық пен мемлекеттік қарыздың жылдам өсуіне әкеліп, инвесторлардың доллар мен қазынашылық облигациялар нарығына деген сенімін одан әрі үзеді.
«Ешқандай жауапкершілік жоқ»
Moody’s өткен жұмада АҚШ-тың ең жоғары Ааа несиелік рейтингін алып тастағаны, заң шығарушыларға ескерту жасағандай болды. Бұл «үлкен үштіктің» соңғы әрекеті болды: S&P АҚШ-тың суверенді рейтингін ең жоғары деңгейден 2011 жылы төмендеткен болатын, ал Fitch — 2023 жылы. Moody’s пікірінше, бюджеттік тапшылықтың артуы мемлекеттік қарыздың тез өсетінін білдіреді, ал бұл ұзақ мерзімді перспективада пайыздық мөлшерлемелердің өсуіне әкеледі. Агенттік сарапшылары бұл бюджет жобасында шығындар мен табыстар арасындағы тұрақты айырмашылықты азайту үшін елеулі қадамдар жасалатынына сенбейді. Бұдан да жаманы, АҚШ-тың экономикалық қуаты «қазір фискалдық көрсеткіштердің нашарлауын толығымен өтей алмайды», — делінген агенттіктің хабарламасында.
Moody’s шешімі дүйсенбі күні сауда-саттықта ұзақ мерзімді қазынашылық облигацияларының кірістілігінің өсуіне себеп болды: 10 жылдық қағаздар 4,5%-ке дейін көтерілді, ал 30 жылдық қағаздар 5%-ке жетті. Сейсенбі күні күтпеген жерден 20 жылдық облигациялар бойынша аукцион сәтсіз өтті (сұраныс ұсыныстан төмен болды), бұл қайтадан кірістілікті жоғарылатты. Түнгі жиыннан кейін, бейсенбі күні таңертең Өкілдер палатасы бюджеттік заң жобасын бір дауыспен қабылдады: барлық демократтар мен екі республикашыл қарсы болды. Енді оны Сенат қарастырады.
Нарықтар бойынша колумнисі Джеймс Макинтош The Wall Street Journal-да сәрсенбі-бейсенбі күндері нарықтардың реакциясын «қорқынышты» деп атады: сауда барысында акциялар құлады, 30 жылдық қазынашылық облигациялардың кірістілігі аукционнан кейін 5,1%-ке дейін көтерілді, «ал ең жаманы кірістіліктің өсуіне қарамастан, доллар құлдырады», — деп жазды ол.
«Қарызды өтеу құны, ірі инвесторлар — мемлекеттік және институционалдық — қазынашылық облигацияларды басқа қауіпсіз активтерге ауыстыруды біртіндеп бастайтындықтан, өсе береді», — дейді Franklin Templeton Investment Solution инвестициялар бойынша орынбасары Макс Гохман. — «Өкінішке орай, бұл АҚШ-та кірістіліктің өсуінің қауіпті спиралының айналуына, долларға деген қысымның артуына және америкалық акциялардың тартымдылығының төмендеуіне әкелуі мүмкін».
Қазіргі уақытта федералдық қоғамдық қарыз $29 трлн құрайды, бұл 2017 жылы салықтарды төмендету туралы заңы қабылданған, Трамптың бірінші президенттігі кезінде болғаннан екі есе көп. 2024 жылы қарыз көлемі ЖІӨ-нің 97,8%-ын құрады, Конгресстің Бюджеттік басқармасыны деректеріне сәйкес. Ал 2025 жылына болжамынша, бұл көрсеткіш 100%-ға жетеді. 2029 жылы қарыз ЖІӨ-нің 107,2%-ын құрап, 1946 жылғы рекорды (106%) арттырады, ал 2034 жылы ол 117%-ға дейін өседі.
Бұл салықтарды төмендету туралы 2017 жылғы заң жобасы биыл аяқталуы тиіс еді, бірақ бейсенбіде қабылданған заң жобасы бойынша республикашылдар оны ұзартты.
Moody’s 2035 жылға қарай АҚШ-тың мемлекеттік қарызы ЖІӨ-нің 134%-ға дейін өсетінін болжап отыр.
Қазір бюджеттің әр жетінші доллары қарызды өтеуге жұмсалуда. Бұл шығындар ең үлкен бапқа айналып, $881 млрд-ты құрады, ал қорғанысқа бөлінген қаржы ($855 млрд) одан төмен тұр.
«АҚШ экономикасы толық қуатта жұмыс істеп жатқан кезде, қарыздардың өсуі инфляциялық қысымды күшейтіп, Федералды резервтік жүйені пайыздық мөлшерлемелерді жоғары деңгейде ұзақ ұстауға мәжбүр етуі мүмкін. Инвесторлар осы тәуекелді өтегені үшін жоғары кірістілік алғысы келеді», — деп жазады Макинтош. — «Пайыздық шығындардың артуы, өз кезегінде, қарыздардың тағы да өсуіне әкеледі, ал саясаткерлер шығындарды айтарлықтай азайту немесе салықтарды көтеру арқылы тапшылықты бақылауға алу үшін жеткілікті қадамдарға барғысы келмейтін сияқты».
Осы уақытта, наурызда Конгресске жасаған үндеуінде Трамп «жақын арада» теңдестірілген бюджет ұсынуға уәде берді.
«Вашингтонда ересек адамдар жоқ екені айқын. Нөл. Ешқандай жауапкершілік жоқ», — деп шағынады Pactual Asset Management US компаниясының бас директор серіктесі Джон Фат. Сондықтан, оның айтуынша, нарықтар баға түзетуімен жауап береді.
Ал мұндай түзету барысында доллардың төмендеуі АҚШ-тың қауіпсіздік нарығы статусын жоғалтып бара жатқанын көрсетеді: фискалдық саясат трейдерлердің көңілдерін суытып, олар жаңа жағдайда ұзақ өмір сүруге тура келетінін түсінеді.
«Республикалық Конгресс қазіргі уақытта бюджет саясатын қандай да бір түрде өзгерткеніне қарамастан, ол, бәлкім, келесі онжылдыққа дейін «бекітілген» болады», — деп сөзін келтіреді Bloomberg Deutsche Bank валюталық стратегия бөлімінің директоры Джордж Саравелос.
Оның айтуынша, Келісу процесі өте күрделі және 2026 жылғы аралық сайлауларда республикалық көпшілікті жоғалту мүмкіндігі, негізінен, Трамптың билігі кезеңінде тек бір ауқымды бюджеттік бастама жасау мүмкіндігін қалдырады.
«Ол аяқталғаннан кейін, алдағы уақытта бюджеттің бағыттарын өзгерту үшін көп нәрсе жасау мүмкін болмайды», — деді Саравелос.
Бұрын-соңды болмаған тапшылық
Соңғы екі жылда АҚШ-тың бюджеттік тапшылығы ЖІӨ-нің 6%-дан асуда (2024 жылы 6,3%-ды құрады) және КББ болжамдары бойынша, республикашылдардың заң жобасы оны келесі жылдары ЖІӨ-нің 7%-ына дейін арттырады: жарияланған шығындарды азайту жеткіліксіз болады, өйткені табыстардың жеткіліксіздігі көп. Бұл бейбіт экономика мен төмен жұмыссыздық жағдайында бұрын-соңды болмаған деңгей.
Moody’s 2035 жылға қарай тапшылық 9%-ға дейін өсетінін болжайды.
Трамптың «үлкен керемет» заң жобасы болмаса, тапшылық 2034 жылға дейін $2,7 трлн-ға артар еді, ал онымен бірге ол $3 трлн-ға дейін өседі, деп санайды Конгресстің Бюджет басқармасы.
Заң жобасы салықтарды $4 трлн-ға жуық төмендетеді, дегенмен бұл ішінара басқа түсімдердің өсуімен өтеледі, оның ішінде бұрынғы президент Джо Байден тұсында қабылданған жасыл экономикаға қолдау көрсету үшін салықтық жеңілдіктердің жойылуы бар. Шығындар $1,6 трлн-ға төмендейді, ең алдымен, аз қамтылғандар үшін медициналық қамтамасыз ету бағдарламасы Medicaid, азық-түлік жәрдемақылары мен білім беру бағдарламаларының шығындарын қысқарту арқылы. Дегенмен, заң жобасы шекараны қорғау, қорғаныс және фермерлерді қолдау бойынша шығындардың бірнеше жүздеген миллиард долларға артуын болжайды.
Конгресстің Бюджет басқармасының бағалауы бойынша, бұл заң жобасы ең бай америкалықтарға тиімді. Ал ең кедейлерге тиімсіз: алғашқы топтың қолдағы кірісі 2027 жылы 4%-ға жоғары болады. Ал екінші топтікі 2%-ға төмендейді. «Өзгерістер үй шаруашылықтары арасында біркелкі таралмайды», — деді Бюджет басқармасының директоры Филипп Свэгел (Financial Times бойынша).
«Біздің доллар — сіздің мәселеңіз»
Бұл өте нашар — кедейлерге арналған қызметтерді азайтып, үнемделген қаражатты негізінен байлар үшін салықтарды төмендетуге бағыттап, бюджеттік тапшылықты арттыру, — деп жазады Джон Отерс, Bloomberg нарықтар бойынша колумнисі. Шынымен де, теңсіздік «облигациялардағы инвесторларды аса алаңдатпайды, бірақ заң шығарушылар, көріністен тапшылықты азайтуға тіпті тырыспайтын секілді, бұл үлкен мәселе», — деп қосады ол.
Бұл ғасырда әрбір рецессиядан кейін — 2001, 2008-2009 және 2020 жылдары және кейінгі қалпына келтіру кезеңінде ел бұрынғыдан да үлкен тапшылықпен қалды. «Біз маңызды бюджеттік консолидация болмайтынын көрдік. АҚШ алдағы уақытта көзіміз жеткенше өте үлкен тапшылыққа ие болады. Ал келесі экономикалық дағдарыс немесе төтенше жағдай кезінде тағы да ұлғаяды, — дейді Evercore ISI сарапшысы Кришна Гуха (WSJ дерегі бойынша).
Мүмкін, республикалықтардың қаржылық талаптарын «облигациялық дружинниктер» ауыздықтай алады. Бұл терминмен кейде экономикалық саясаттың дұрыстығын қадағалап, үкіметтің әрекеттерін қауіпті деп санаса, мемлекеттік облигацияларды сатуға дайын инвесторларды атайды.
«Өткен айдағы баж салығы жағдайында болғандай, біз тез арада облигациялар мен [S&P 500 индексінің] кірістілік деңгейі қандай болуы керектігін білеміз, Трамп пен Конгресс түбегейлі бағытсыз бюджеттік саясатты түзету үшін» — дейді WSJ басылымында BCA Research-тің әлемдік нарықтар бойынша басты стратегі Питер Березин.
Алдыңғы қатарлы инвесторлар Трампты қайтадан қадамдарынан бас тартуға мәжбүр еткен болатын. Мысалы, 9 сәуірде ол 2 сәуірде жариялаған импорттық баж салығын арттыруды тоқтатты, бұл акциялар нарығының, қазынашылық облигациялары мен доллар бағамының құлдырауынан кейін болды.
Алайда, Трамптың салықтарды төмендету уәдесі оның сайлауалды бағдарламасының негізі болғандықтан, кейбір сарапшылар оның бұл жолы нарықтың қысымына көнбеуі мүмкін деп алаңдайды.
Энди Лаперрьер, АҚШ саясатты талдау бойынша Piper Sandler инвестициялық банкі директоры, клиенттеріне 10 жылдық қазынашылық облигациялардың кірістілігі 5%-ға жетіп, осы деңгейде тұрақтаса, Конгресс өз жоспарларын өзгерте ме деп үнемі сұрайды. «Мүмкін емес», — деп тұжырымдады ол осы аптадағы есепте, деп жазады The Wall Street Journal.
АҚШ енді инвесторлар үшін негізгі қауіпсіз баспана емес, — деп атап өтті Еуропаның ең ірі басқарушы компаниясы Amundi-дің инвестициялар жөніндегі директоры Винсент Мортье. Оларға қарызды көбейтіп, көп қазынашылық облигацияларын орналастыруға тура келеді, деп жалғастырады ол: «Сұраныс ұсыныстың артынан өсуі мүмкін бе? Иә, бірақ көптеген сатып алушылар жоғары кірістілік талап етеді».
Лаперрьердің айтуынша, өткен аптада Вашингтонда Piper Sandler ұйымдастырған конференцияға қатысушылар Трамп пен Конгресс дағдарыс болмайынша, тапшылық мәселесін шынайы түрде шешуге кіріспейді деп келісті.
Ұқсас пікірде Уолл-стриттің ардагері Стивен Джен, британдық Eurizon SLJ Capital компаниясының басқарушысы. Айтуынша, америкалық нарыққа саясат өзгерту үшін 2022 жылы премьер-министр Лиз Трасс ұсынған, ешқандай негізі жоқ радикалды шығындарды қысқарту жоспарының нәтижесінде британдық нарықта болғандай жағдайды бастан өткеруі мүмкін. Бұл қазынашылық облигациялардың және фунттың құлдырауына алып келді. Ал Англия банкіне дағдарысқа ұшыраған зейнетақы қорларын құтқаруға мәжбүр болды.
Үлкен қарыз бен оның қызмет көрсету құнының өсуі, бюджеттік дағдарысқа әкелуі мүмкін, — бұл АҚШ-тың «Ахиллес өкшесі». Демек, бұл доллардың да осал тұсы, деп жазады өзінің «Біздің доллар — сіздің мәселеңіз» атты жаңа кітабында Гарвард университетінің экономика профессоры Кеннет Рогофф. Оның айтуынша, доллардың әлемдегі үстемдігіне нақты қауіп бар, себебі елдің өсіп келе жатқан мемлекеттік қарыз деңгейіне салғырт, тіпті абайсыз қарауы және заңның үстемдігі мен ФРЖ тәуелсіздігі секілді маңызды институттарға әсер ету мүмкіндігі туындап отыр.
