Миллиардтаған долларға түсетін мәселе: психикалық денсаулық жағдайлары салдарынан Еуропалық Одақтың қор нарығы қаншалықты шығынға ұшырап жатыр?
Еуропалық ашық акционерлік қоғамдар психикалық денсаулық мәселелеріне байланысты жүздеген миллиард еуро пайда мен құнынан қағып жатыр. Фото: Ádám Tötös / Unsplash
Акциялар нарығы мен инвестор психологиясы арасындағы байланыс – мінез-құлықтық қаржы саласындағы зерттеулердің негізгі тақырыптарының бірі. Қаржылық журналист әрі тәжірибелі психолог ретінде мен Еуропалық қор нарығының психикалық денсаулық жағдайлары салдарынан қанша шығынға ұшырайтынын және бұл шығындар инвесторлар үшін нені білдіретінін есептеп көруге шешім қабылдадым. Бұл іске Oninvest компаниясының талдаушысы Алдыяр Ануарбеков көмектесті.
Әлемдегі ең жиі кездесетін психикалық бұзылыстар
Әлемде 1,17 миллиардтан астам адам психикалық денсаулық мәселелерімен өмір сүреді; соңғы 36 жылда тіркелген жағдайлар саны 95,5 пайызға өсті, негізгі өсім COVID-19 пандемиясынан кейін байқалды, деп хабарлайды британдық медициналық журнал *The Lancet*. Мазасыздық пен депрессиялық бұзылыстар, анорексия нервоза, булимия және шизофрения жағдайларының өсуі айрықша байқалады.
Бұл тек қағаз бетіндегі сандар ғана емес — OECD бағалауы бойынша нашар психикалық денсаулық 2050 жылға қарай 27 ЕО елдерінің экономикасына ЖІӨ-нің жыл сайын орта есеппен 1,7 пайызын жоғалтуға әкеледі. Және бұл тек еңбек нарығы арқылы болатын экономикалық әсерге қатысты: жұмысқа келмеу (абсентеизм), жұмыс кезінде өнімділіктің төмендеуі (презентеизм) және жұмыспен қамтылудың азаюы (адамдардың жұмыс істемеуі). Еуропа экономикасына әсерін бағалауда OECD тек ауыр депрессиялық бұзылыстарды, жалпыланған мазасыздық бұзылыстарын және алкогольді тұтынуға байланысты бұзылыстарды ескереді.
Бұл шектеу есептеулер үшін артықшылық болып табылады, себебі ол артық бағаланған бағалаудың орнына консервативті бағалаумен жұмыс істеуге мүмкіндік береді, – дейді Oninvest талдаушысы Алдыяр Ануарбеков.
Еңбек шығындарынан бизнестің кірісіне
Eurostat мәліметі бойынша, 2025 жылы Еуропалық Одақтың 27 елінің ЖІӨ-сі 18,8 трлн евроны құрады. Соған сәйкес, психикалық денсаулық бұзылыстарының экономикалық шығыны өткен жылы шамамен 300 млрд евроны құраған болуы мүмкін.
*Government at a Glance 2024* есебіне сәйкес, Еуропадағы жекеменшік сектор жалпы жұмыспен қамтудың шамамен 75–80 пайызын құрайды.
Жеке сектордың шығындары жылына 225–240 миллиард еуроны құрайтыны анықталды. Бұл іске аспаған адам еңбегінің қосқан құндылығын білдіреді.
Eurostat мәліметтері бойынша компаниялардың жасаған қосылған құнының шамамен 40 пайызы операциялық пайдаға тиесілі. Алайда бұл соманың бәрі иелердің табысына айналмайды: ол тозуды өтеуге, пайыздарды және басқа да міндетті шығындарды жабуға жұмсалады. Eurostat пен Еуропа Орталық Банкінің деректері бойынша осы шегерімдерден кейін компаниялардың операциялық пайдасының шамамен 69 пайызы қалады.
Адам еңбегінен туындайтын қосылған құнның жоғалу көрсеткіштеріне осы пайыздық мөлшерлемелерді қолдану жеке сектордың таза пайдасының жылына шамамен 60–65 миллиард еуроға дейін азаюы мүмкін екенін көрсетеді.
Eurostat мәліметтері бойынша ірі компаниялар (250 және одан көп қызметкері бар) бизнес секторындағы жұмыспен қамтудың шамамен 35 пайызын құрайды. Біз осы көрсеткіштерді есептеулерімізде қолдандық, себебі олар STOXX Europe 600 индексінің негізін құрайды.
Нәтижесінде тек Еуропалық Одақтың ашық акционерлік қоғамдарының таза пайдасының жоғалуы жыл сайын шамамен 21–23 миллиард еуроны құрайды.
Бұл шығындар жыл сайын қайталанатындықтан, оларды форвардтық баға-таза пайда (P/E) коэффициентін пайдалана отырып тұрақты ақша ағыны ретінде бағалауға болады, – дейді Алдияр Ануарбеков. Бейіндік көрсеткіш ретінде 2026 жылдың басындағы STOXX Europe 600 индексінің алдағы P/E қатынасын — 15,9 — пайдалануға болады. Осы деңгейде 21–23 миллиард еуроға тең жоғалған табыс Еуропалық Одақтың қор биржасында тізімделген компаниялардың ықтимал нарықтық капитализациясы шамамен 370–395 миллиард еуроға сәйкес келеді.
Бұл инвесторларға қандай тәуекелдер төндіреді?
Есептеу шамамен жасалғанын және болжамдарға негізделгенін анық. Дегенмен, ол психикалық денсаулық жағдайларынан туындайтын Еуропа нарығындағы шығындардың бизнесті бағалау және корпоративтік шешімдер қабылдау кезінде ескерілетіндей жеткілікті түрде маңызды екенін көрсетеді, – дейді Алдыяр Ануарбеков.
Біз пайыздың бөлшегі туралы емес, жүздеген миллиард еуроға жеткен жоғалған пайда мен құн туралы айтып отырмыз – бұл Еуропа нарығының жалпы нарықтық капитализациясының шамамен 2,6–2,9 пайызы. Диапазонның төменгі шегі сән-салтанатты алып LVMH-ның нарықтық капитализациясының шамамен 1,5 есесіне тең, ал жоғарғы шегі Novo Nordisk-тің көрсеткішінің шамамен екі есесінен сәл кем.
Егер бұл шығындар ұзақ мерзімді сипат алса, нарықтың оларды табыс күтілімдеріне, баға/табыс қатынастарына және нарықтық капитализацияға есепке алуы орынды.
