Mind the Gap: неге қорлар инвесторлардың өзінен көп пайда табады?
2024 жылы S&P 500 индексі 25% өскенмен, орташа инвестор бар болғаны 16,5% алған, деп жазды DALBAR қаржылық-талдау компаниясы. Ұзақ мерзімде айырмашылық аздау болғанымен, үрдіс сол қалпы: жыл сайын «мінез-құлықтық» қателік шамамен 1% жоғалған кірістілікті жеп қояды. Бұл комиссия да емес, стратегияның сапасы да емес — мәселе дұрыс құрал таңдалып, бірақ дұрыс сәт таңдалмағанында. Экономист Денис Елаховский индекс қорларындағы осы созылмалы проблеманы және қарапайым инвестор мұндай тұзаққа түспеу үшін не істеу керегін түсіндірді.
«Қателікке жол ашу»
Проблеманың ауқымын Morningstar-дың жыл сайынғы «Mind the Gap» есебі жақсы көрсетеді. Компания екі көрсеткішті салыстырады: кезең басында бір рет ақша салып, одан әрі тиіспей қойғандағы нарықтық қорлардың кірістілігі және сол қорларға нақты салынған қаржы ағындарын — капиталдың кіріп-шығуын ескеретін инвесторлардың кірістілігі. Осы екі көрсеткіштің айырмасы — дәл сол «gap», яғни мінез-құлықтық алшақтық.
Соңғы есепке сәйкес, АҚШ-тағы инвесторлардың орташа кірістілігі 2024 жылдың 31 желтоқсанында аяқталған он жыл ішінде қорлардың кірістілігінен жылына шамамен 1,2%-ға төмен болған. Бұл кездейсоқ ауытқу емес. Есеп көрсеткендей, алшақтық стратегиясы тар әрі құбылмалы қорларда, сондай-ақ капитал ағындары жиі құбылатын қорларда үлкен. Ал аралас портфельдердегі айырма минималды, секторлық және тақырыптық қорларда — максималды.
Неге «дәл сәтті» аңду қымбатқа түседі?
2024 жылғы «Mind the Gap» есебінде тағы бір маңызды жайт айтылады. Индекстік өзара қорлардағы (mutual funds) кірістілік айырмасы нөлге жуық, ал индекстік ETF-терде бұл алшақтық айтарлықтай үлкен. Мұның себебі қарапайым: егер клиент өзара қордағы пайды сатқысы келсе, провайдер сауда сессиясы аяқталғаннан кейін бағаны есептегенше күтуі керек. Ал ETF-ті әр инвестор нарықта қалаған сәтте сата алады — дәл осы еркіндік эмоцияға беріліп, ең қолайсыз сәтті таңдап қоюға әкеледі.
Инвесторлардың мінез-құлқы туралы классикалық зерттеулер бірдей қорытындыға келтіреді: адам неғұрлым белсенді сауда жасаса, пассивті стратегиямен салыстырғанда оның нәтижесі соғұрлым төмен болады.
Брэд Барбер мен Теренс Одеанның ондаған мың жеке инвестор шоттарының деректеріне негізделген атақты еңбегі активті сауданың тұрақты «айыбын» көрсетеді: мәмілелер жиілеген сайын түпкілікті нәтиже төмендейді. Сонымен бірге инвесторлар көбіне жуырда жоғары кірістілік көрсеткен қорларға ақша аударып, жақында нарықтан қалып қойған қорлардан қаражатты кері шығарып жатады, деп жазды Андреа Фраццини мен Оуэн Ламонттың зерттеуі. Яғни бұл ежелгі инвестициялық ескертуге тікелей қайшы: «өткен кірістілік болашақ нәтижеге кепіл емес».
«Маркет-тайминг», яғни нарыққа кіру мен шығудың «дәл сәтін» тұрақты түрде болжай алу қабілеті кәсіби басқарушыларда да аса жақсы емес. Хендрикссон мен Мёртон жүргізген, қор менеджерлерінің котировка қозғалысын болжай алуын тексерген зерттеу олардың мұндай дағдысын дәлелдемеген: шеберлікке ұқсайтын нәрсенің көп бөлімі шын мәнінде жай ғана сәттілік болып шығады.
Бұл әсер әсіресе көптеген инвестордың назары бірнеше жарқын тақырып пен бір-екі секторға ауғанда күшейеді. Ондай жерде эмоция көп, шешімдер жиі қабылданады. Бұған қоса, нарықтағы ең жақсы және ең нашар күндердің қарапайым арифметикасы бар: жылдам өсім байқалатын күндер көбіне ең ауыр құлдыраулардың жанында орналасады. «Дауыл басылғанша күтейін» деп нарықтан уақытша шығып кету бірнеше ең табысты күнді өткізіп алуға әкелуі мүмкін, ал дәл сол күндер жалпы табыстың негізгі бөлігін құрайды.
«Мінез-құлықтық алшақтықты» қалай жабуға болады?
Автоматты түрде толықтыру және жоспарланған қайта теңгерім. Инвестор кірістілігін қордың кірістілігіне барынша жақындатудың ең сенімді жолы — артық «қолмен» жасалатын шешімдерді алып тастау. Қаражатты қай күні толықтыратыныңызды белгілейсіз, портфельді қашан қайта теңгерім жасайтыныңызды белгілейсіз, тым жиі араласпайсыз. Үнемділік пен тұрақтылық — болжамнан маңызды. «Mind the Gap» есебінде Morningstar дәл осы тәсілді ұсынады: жүйелілік мінез-құлықтық алшақтықты азайтады.
Портфельдің қарапайым негізі. Негізгі бөлікті кең индекстер мен аралас шешімдер құрайды — олар «негізгі тағам» секілді. Ал тар тақырыптар мен секторлық стратегиялар — дәмдеуіш сияқты, аз мөлшерде. «Дәмдеуіштің» үлесі тым көп болмауы керек, әйтпесе нарық құлдырағанда базалық стратегия бұзылады. Бұл «үлкен идея» қателігінің тәуекелін төмендетеді.
Әрекетке итермелейтін триггерлерді азайту. Егер «сату» не «сатып алу» батырмасына қолыңыз өзінен-өзі бара жатқандай сезінсеңіз, триггерлерді алып тастаңыз: қажетсіз хабарландыруларды өшіріңіз, брокерлік қосымшада өткізетін уақытты қысқартыңыз, жоғары құбылмалылық күндері «үнсіздік ережесін» енгізіңіз.
Өзіңіздің мінезіңізге сай құралдар. Егер ETF форматы сізді күн ішінде жиі шешім қабылдауға итермелесе, негізгі үлесті сол индексті қайталайтын өзара қорларға ауыстырып, ETF-ті тек түсінікті тактикалық мақсаттар үшін қалдырған дұрыс. Керісінше, тәртіпке сенімді болсаңыз — ETF қолдануға болады, бірақ алдын ала бекітілген қатты ережелермен.
